Irlandzka rafineria wysyła do Rosji

Sankcje unijne działają dobrze tam, gdzie prawo dokładnie nazwało zakazany towar, usługę albo osobę. Gorzej tam, gdzie wojenny interes Rosji mieści się w luce między przepisami. Tak właśnie wygląda sprawa Aughinish Alumina, zakładu w hrabstwie Limerick, który w ubiegłym roku wysłał do Rosji około 45% swojej produkcji (RTÉ, Euronews).

Aughinish należy w całości do rosyjskiego koncernu aluminiowego Rusal. Produkuje tlenek glinu, czyli rafinowany proszek potrzebny hutom do wytwarzania aluminium pierwotnego. Handel jest legalny, bo tlenek glinu nie znalazł się na unijnej liście sankcyjnej. Ten brak sprawił, że irlandzki zakład stał się testem dla całego systemu: czy Europa potrafi zamykać własne luki, gdy stają się politycznie widoczne.

Dlaczego handel jest legalny i co mogłoby to zmienić

Unijne sankcje wobec Rosji opierają się na listach: zakazanych osób, towarów i usług. Jeśli danego materiału na liście nie ma, jego eksport do Rosji pozostaje zgodny z prawem, nawet jeśli polityczny cel sankcji jest szerszy i polega na ograniczaniu rosyjskiej gospodarki wojennej (EUR-Lex 833/2014). Tlenek glinu znalazł się właśnie w tej nieobjętej zakazem przestrzeni.

Jest jednak druga ścieżka prawna. Przepisy UE zakazują także udostępniania osobom objętym sankcjami jakichkolwiek zasobów o wartości handlowej (EUR-Lex 269/2014). Oleg Deripaska, oligarcha stojący za Rusalem, figuruje na unijnej liście sankcyjnej. Szwedzkie władze uznały, że wciąż faktycznie kontroluje spółkę, co oznaczałoby, że zyski Aughinish trafiają do osoby objętej restrykcjami (The Irish Times).

Jeżeli do podobnego wniosku dojdą władze irlandzkie albo unijne, zakład może zostać objęty działaniami egzekucyjnymi, choć sam tlenek glinu nadal nie jest zakazanym towarem. Według RTÉ irlandzkie postępowanie ma być bliskie zakończenia (RTÉ).

Łańcuch dostaw nie kończy się na Irlandii. Litewscy śledczy ustalili, że tlenek glinu z Aughinish trafiał na statki płynące do rosyjskich hut, a przewozy realizowała estońska firma żeglugowa (LRT, Euromaidan Press). Estonia już ponad rok temu proponowała zakaz eksportu tlenku glinu do Rosji (The Irish Times). Na poziomie UE propozycja nie ruszyła dalej.

470 miejsc pracy kontra wiarygodność sankcji

Aughinish zatrudnia bezpośrednio około 470 osób i daje pracę mniej więcej 500 podwykonawcom w Limerick (Euronews). Utrata Rosji oznaczałaby odcięcie największego pojedynczego odbiorcy zakładu. Nie wiadomo, czy firma byłaby w stanie szybko znaleźć klientów zastępczych i utrzymać produkcję.

Spór dotyczy więc także podziału kosztów. Irlandia poniosłaby skoncentrowane straty: miejsca pracy, ryzyko przestoju i koszty uporządkowania terenu przemysłowego. Reszta Unii dostałaby za to szczelniejszy i bardziej wiarygodny reżim sankcyjny wobec Rosji. Państwa bałtyckie, które nie mają pracowników w Limerick, ale każdy rosyjski kanał gospodarczy traktują jako problem bezpieczeństwa, chcą zamknięcia luki. Prezydent Wołodymyr Zełenski mówił o tym bezpośrednio podczas wizyty w Dublinie.

Inne państwa UE mierzyły się już z podobnym dylematem i sięgały po narzędzia państwowe. Niemcy w 2022 r. objęły rafinerię Rosnieftu w Schwedt zarządem powierniczym, utrzymując pracę zakładu i usuwając rosyjskie kierownictwo z kontroli operacyjnej (BMWK). Po rosyjskim odwecie i ograniczeniu dostaw ropy Schwedt straciło około 20% przerabianego wolumenu (n-tv).

Włochy zastosowały tymczasową administrację oraz mechanizm „golden power”, czyli specjalne uprawnienia państwa wobec aktywów strategicznych, aby nadzorować sprzedaż sycylijskiej rafinerii powiązanej z Łukoilem i jednocześnie chronić zatrudnienie (Gazzetta Ufficiale, Italian government). Żadne z tych rozwiązań nie było bezkosztowe. Oba pozwoliły jednak utrzymać zakłady i zakończyć rosyjską kontrolę.

Irlandia nie przedstawiła publicznie podobnego planu.

Przypadek Aughinish pokazuje słabość sankcji, które mogą być prawnie uporządkowane, a zarazem strategicznie nieszczelne. Materiał potrzebny rosyjskiej produkcji aluminium płynie bez przeszkód, bo nikt nie wpisał go na listę. Sprawa właścicielska, która mogłaby uruchomić inne przepisy, nie doprowadziła jeszcze do rozstrzygnięcia. Od irlandzkiego postępowania zależy, czy Komisja dostanie podstawę do objęcia tlenku glinu zakazem albo wystarczające dowody kontroli Deripaski, by zastosować reguły dotyczące osób sankcjonowanych. Do tego czasu rafineria w Limerick może nadal wysyłać produkcję do Rosji.