Włochy ponownie odprawiły ładunek zatrzymany w Polsce

Unijne sankcje mocno ograniczyły handel z Rosją, ale o tym, czy konkretny ładunek może opuścić UE, wciąż decydują krajowe służby celne. Włoska służba celna dopuściła do wywozu do Rosji przesyłki objętej wyjątkiem od sankcji. Polscy funkcjonariusze zatrzymali ją na granicy UE i odesłali do Włoch. Tamtejsi celnicy odprawili towary ponownie i pozwolili wywieźć je do Rosji z włoskiego portu. Taką sekwencję opisuje raport opublikowany 10 listopada przez Europejski Trybunał Obrachunkowy (ETO) (raport ETO). Komisja Europejska (KE) twierdzi, że nie może uchylić pojedynczej decyzji o odprawie.

ETO jest niezależną instytucją kontrolną UE. Bada, jak wydawane są unijne pieniądze i jak stosuje się unijne przepisy. Jego ustalenia nie mają mocy prawnej, a raport nie dowodzi popełnienia przestępstwa. Opis sprawy nie podaje, jakie towary przewożono, kto był eksporterem ani odbiorcą końcowym, ani którzy włoscy urzędnicy zgodzili się na wywóz. Nie nałożono też kary ani nie zapadł wyrok stwierdzający, że reeksport był niezgodny z prawem.

Zatrzymanie na jednej granicy, odprawa na drugiej

Eksporter powołał się na wyłączenie przewidziane w rozporządzeniu 833/2014, podstawowym unijnym akcie ograniczającym handel z Rosją. Przepis dopuszcza wąsko określone zastosowania niewojskowe. Eksporterzy sami deklarują, że korzystają z takiego wyłączenia, zamiast z wyprzedzeniem występować o zezwolenie (wyjaśnienia celne KE). Włoska służba celna uznała tę deklarację, więc indywidualne zezwolenie na wywóz nie było potrzebne (raport ETO).

Towary pozostają pod dozorem celnym, dopóki fizycznie nie opuszczą UE. Dzięki temu funkcjonariusze w miejscu wyprowadzenia towaru z Unii mogą zatrzymać ładunek odprawiony wcześniej w innym kraju (wyjaśnienia celne KE). Polscy funkcjonariusze tak postąpili, a przesyłka wróciła do Włoch. Tamtejsza służba celna unieważniła pierwotne zgłoszenie, odprawiła towary ponownie i dopuściła je do wywozu.

Raport nie wyjaśnia, co wzbudziło zastrzeżenia polskich funkcjonariuszy ani czy włoska strona odniosła się do nich przed ponowną odprawą. Podobny spór pojawił się na Litwie: tamtejsza służba celna zatrzymała inną przesyłkę, którą Włochy dopuściły do wywozu na podstawie tego samego wyłączenia, informuje Rapporteur. Nie wiadomo, co stało się z tym ładunkiem później.

Audytorzy ostrzegają przed wybieraniem najdogodniejszego urzędu celnego: eksporterzy mogą kierować towary tam, gdzie najłatwiej uzyskać zgodę. Sama trasa przesyłki nie dowodzi, że ten eksporter tak postąpił. Sporu między polskimi i włoskimi funkcjonariuszami nie rozstrzygnęła żadna instancja unijna. KE wyjaśniła audytorom, że indywidualne decyzje o odprawie należą do państw członkowskich, a Komisja nie ma mandatu, by w nie ingerować (Bursa).

Handel mocno spadł, kontrole nadal się rozmijają

Sankcje ograniczyły handel. Wymiana towarowa UE z Rosją zmalała z 252,8 mld EUR w 2021 r. do 58,3 mld EUR w 2025 r., a bezpośredni wywóz towarów najbardziej przydatnych rosyjskiemu przemysłowi obronnemu niemal ustał od 2023 r. (raport ETO). Audytorzy nie przypisują sankcjom całego spadku i nie potrafią określić, jak bardzo osłabił on zdolność Rosji do prowadzenia wojny.

Kraje nie kontrolują przesyłek w ten sam sposób. Bułgaria od 2022 r. nie odnotowała żadnego naruszenia wśród towarów z innych państw członkowskich wywożonych przez jej urzędy celne. Łotwa zaś zarejestrowała około 2 100 takich nieprawidłowych przesyłek w samym 2024 r. (raport ETO, Eurocom). Nie ma wspólnego zestawienia liczby kontrolowanych przesyłek, więc ta różnica nie dowodzi, że Bułgaria przepuszcza ładunki bez kontroli. Nie pozwala jednak rzetelnie porównać egzekwowania sankcji w poszczególnych krajach.

Problemem jest również język przepisów. Prawo celne i sankcyjne używa czasem różnych pojęć, a wytyczne KE są wskazówkami, nie wiążącym prawem. Wyłączenie uznane za prawidłowe w jednym urzędzie może budzić wątpliwości na kolejnej granicy.

Kto decyduje o odprawie

Podział kompetencji wyjaśnia impas. Państwa członkowskie przyjmują sankcje wspólnie w Radzie UE, gdzie decydują ministrowie krajowych rządów. Kontrola ładunków, ocena wyłączeń i ściganie naruszeń należą jednak do urzędników krajowych. Audytorzy zalecają, by KE do 2027 r. wyjaśniła niejednoznaczne przepisy i zbadała różnice między państwami, a do 2028 r. ustaliła wspólne kryteria monitorowania (raport ETO, Paperjam). Są to zalecenia; ETO nie może nakazać ich wdrożenia.

KE odpowiada, że wzmocniła już koordynację i wytyczne, a także wskazuje na nowy EU Sanctions Office (ANSA). Koordynacja i wytyczne wpływają na to, jak funkcjonariusze interpretują przepisy. Nie zmieniają jednak stanowiska, które sama KE przedstawiła audytorom: decyzja o zwolnieniu przesyłki do wywozu pozostaje w rękach krajowych urzędników.

Sankcje mocno ograniczyły bezpośredni handel z Rosją, ale szczelność systemu zależy od urzędu celnego, który najchętniej akceptuje wyłączenie. Polski sprzeciw nie powstrzymał włoskiej odprawy, a na gruncie obecnych przepisów żaden organ UE nie mógł rozstrzygnąć sporu między tymi krajami.