Włochy odpuszczają część pożyczek SAFE

W unijnych pieniądzach na obronność najważniejsze nie jest dziś samo oprocentowanie, lecz polityczna gotowość do dopisania kolejnego długu do krajowego rachunku. Włochy zwróciły się do Komisji Europejskiej o około 8-8,9 mld EUR pożyczek obronnych, czyli mniej więcej połowę z 14,9 mld EUR, które Bruksela wstępnie zarezerwowała dla Rzymu (Il Fatto Quotidiano, Eunews). Środki pochodzą z SAFE, czyli Security Action for Europe: instrumentu wartego 150 mld EUR, w ramach którego UE pożycza centralnie na rynku, a następnie udziela państwom członkowskim kredytów na zakupy wojskowe na warunkach lepszych, niż większość z nich uzyskałaby samodzielnie. Tani kredyt z Brukseli nie znosi jednak podstawowego wyboru: rządy nadal muszą zdecydować, czy chcą ten dług wziąć na siebie.

Tego samego dnia różnica między państwami gotowymi do szybkiego wykorzystania SAFE a ostrożniejszymi stolicami stała się bardzo wyraźna. Rumunia otrzymała pierwszą płatność w wysokości 2,5 mld EUR i już przekłada ją na zamówienia: bojowe wozy piechoty Lynx, systemy obrony powietrznej Mistral i śmigłowce Airbusa (EC Romania, HotNews). Polska wcześniej podpisała umowę na 43,7 mld EUR i otrzymała 6,6 mld EUR prefinansowania (European Commission, Notes from Poland). Kto wszedł do programu wcześnie, ten już zamienia pożyczki w kontrakty. Włoski wniosek pokazuje inny problem: część rządów może nie sięgnąć nawet po pełną pulę, którą Bruksela jest gotowa im udostępnić.

Kompromis koalicyjny, nie czysta logika budżetowa

SAFE, ustanowiony rozporządzeniem Rady 2025/1106, nie jest dotacją. Każde euro pożyczone przez Rzym za pośrednictwem tego instrumentu powiększa włoski dług publiczny, a włoskie partie muszą później tłumaczyć wyborcom, dlaczego obronność ma pierwszeństwo przed innymi wydatkami.

W koalicji Giorgii Meloni linia sporu przebiegała między ministrem spraw zagranicznych Antonio Tajanim z Forza Italia, który podczas konferencji w Rimini publicznie poparł pełny wniosek, a Ligą Matteo Salviniego, przeciwną zwiększaniu zadłużenia na cele wojskowe. Minister finansów Giancarlo Giorgetti przyznawał, że warunki SAFE są korzystne, ale rząd i tak zmniejszył skalę wykorzystania instrumentu o połowę (Il Foglio). Tajani przedstawił wycofanie się z większego wniosku jako zmianę kolejności priorytetów: po zmianie warunków związanych, jak mówił, z konfliktem wokół Iranu, Włochy miałyby potrzebować większych nakładów na ochronę zdrowia i politykę społeczną (Il Fatto Quotidiano, PAP). Z publicznych informacji nie wynika jednoznacznie, czy przesądziła presja Ligi, ostrożność resortu finansów, czy świadomy kompromis Meloni. Skutek jest prosty: Rzym poprosił o połowę dostępnej kwoty.

Podobny mechanizm, choć w mniejszej skali, widać w Hiszpanii. Madryt wystąpił tylko o 1 mld EUR, a mniejszy partner koalicyjny Sumar otwarcie sprzeciwiał się zwiększaniu wydatków wojskowych (EFE, El Confidencial). Unijny kredyt może być tani, ale polityczny koszt długu obronnego pozostaje krajowy.

Kolejka za Rzymem

Włoskie wahanie miało znaczenie nie tylko dla samego Rzymu. SAFE ma zamkniętą pulę środków. Rzecznik Komisji Thomas Regnier naciskał na Włochy, by określiły swoje stanowisko, bo niewykorzystane kwoty blokują KE możliwość przesunięcia pieniędzy do innych państw (Euronews). Około 6 mld EUR, po które Włochy nie sięgnęły, wraz z wciąż nierozstrzygniętym wnioskiem Węgier tworzy pulę, którą Komisja może ponownie otworzyć w drugim naborze przed końcem 2026 r. (Euractiv, Council).

Polska już ustawia się w tej kolejce. Wiceminister obrony Paweł Zalewski potwierdził, że Warszawa chce ubiegać się o dodatkowe środki z SAFE w drugiej rundzie (Bankier/PAP). Polskie media szacują, że do podziału mogłoby trafić nawet 10 mld EUR, choć ta kwota zależy od ostatecznych rozstrzygnięć w sprawie Włoch i Węgier, więc pozostaje hipotezą (RMF24).

Przypadek Węgier ma inny charakter. Nowy rząd analizuje plan inwestycji obronnych poprzedników w związku z obawami korupcyjnymi, a Komisja nie zatwierdziła jeszcze budapeszteńskiego wniosku, gdy inne państwa miały już zgodę na finansowanie (Euronews HU). Węgierski przestój jest więc przede wszystkim problemem jakości zarządzania, nie koalicyjnym sporem o zadłużenie.

Kto wydaje pierwszy, ten ustawia rynek

Zasady SAFE wymagają, by co najmniej 65% komponentu zamówień pochodziło z Europy lub Ukrainy. W praktyce kieruje to kontrakty do producentów z UE i wpisuje się w długoletni francuski postulat większej autonomii europejskiego przemysłu obronnego (Council, CMS). Rządy, które szybko korzystają z programu, nie tylko wzmacniają własne armie. Ustawiają portfele zamówień, relacje z dostawcami i moce produkcyjne w europejskiej zbrojeniówce.

Brukselska machina już działa: zatwierdzenia, umowy i pierwsze płatności objęły ponad tuzin państw. SAFE premiuje jednak tych, którzy są gotowi zaciągnąć dług obronny teraz. Włochy pokazały, że ich gotowość jest połowiczna. Pieniądze zostawione przez Rzym natychmiast stały się celem dla innych.