Włochy grają obroną o energię

Ministrowie finansów G7 spotkali się w miniony weekend w Paryżu i Giancarlo Giorgetti, włoski minister gospodarki, nie uzyskał tego, po co przyjechał. W komunikacie wezwano do „dyscypliny fiskalnej”, nie do elastyczności, choć wojna wokół Iranu podniosła europejskie koszty energii do poziomów niewidzianych od 2022 r. Żaden członek G7 nie poparł żądania Rzymu, by wydatki energetyczne potraktować tak, jak Europa traktuje już wydatki wojskowe: jako nadzwyczajny koszt, dla którego można czasowo nagiąć reguły budżetowe.

Ta odmowa dobrze pokazuje praktyczne działanie unijnych zasad fiskalnych. Siedemnaście państw UE uruchomiło krajową klauzulę wyjścia, czyli NEC, zapis w Pakcie Stabilności i Wzrostu regulującym dopuszczalne zadłużenie państw. Pozwala ona wydać na obronę do 1,5% PKB ponad cele deficytowe bez ryzyka sankcji. Włochy chcą podobnego traktowania kosztów energii wywołanych blokadą Cieśniny Ormuz. Bruksela odpowiada: nie.

Kto może skorzystać z wyjścia awaryjnego

Logika NEC była prosta: rosyjska wojna przeciw Ukrainie stworzyła zagrożenie bezpieczeństwa, więc rządy potrzebują przestrzeni na dozbrojenie. Klauzulę uruchomiono dla 15 państw członkowskich w lipcu 2025 r.. Niemcy dołączyły w październiku 2025 r., Austria w lutym 2026 r.

Giorgia Meloni napisała 17 maja do przewodniczącej Komisji Ursuli von der Leyen, że bezpieczeństwo energetyczne w czasie wojny, która zamknęła jeden z najważniejszych szlaków transportu ropy, ma tak samo strategiczny charakter jak gotowość wojskowa. Wiceprzewodniczący KE Valdis Dombrovskis stwierdził, że wniosek jest „analizowany”, co w brukselskim języku często oznacza odłożenie sprawy na półkę. Rozszerzenie klauzuli na energię otworzyłoby tę samą furtkę wszystkim wysoko zadłużonym państwom, a koszt w całej UE Reuters szacował na ponad 30 mld EUR.

Linia podziału: dług

Kanclerz Niemiec Friedrich Merz 19 maja zaostrzył stanowisko północy: nadmierne zadłużenie „zagraża suwerenności”, powiedział, a niektóre państwa „wydają więcej na odsetki niż na obronę”. Nie wymienił Włoch, ale adresat był oczywisty.

Problem w tym, że same Niemcy korzystają z NEC szeroko. Federalna izba obrachunkowa ostrzegała, że pod kategorię „obrony” podciągane są cyberbezpieczeństwo, ochrona ludności i wywiad, choć w normalnych warunkach byłyby klasyfikowane jako administracja krajowa. Berlin kieruje też około 15 mld EUR dopłat energetycznych przez zwykły budżet i fundusz klimatyczny. Może to robić, bo jego dług wynosi około 65% PKB. Włoski sięga 137%. Holandia, z długiem na poziomie 44% i najwyższą wiarygodnością kredytową, czyli bardzo niskimi kosztami pożyczania, może wchłonąć szok energetyczny bez przeciążania budżetu.

Reguły szczególnie premiują państwa, które już mają przestrzeń fiskalną. Najboleśniej widać to na przykładzie Francji. Paryż od lipca 2024 r. pozostaje w procedurze nadmiernego deficytu, czyli unijnym trybie dyscyplinującym rządy przekraczające limity wydatków. To zamyka mu drogę do NEC, choć 17 innych państw może z niej korzystać.

Według raportu francuskiego Senatu koszty obsługi długu Francji osiągnęły w 2026 r. szacunkowo 74 mld EUR, więcej niż budżet obronny wynoszący około 57 mld EUR. Rząd odpowiedział zamrożeniem wydatków na 6 mld EUR, tnąc inne resorty euro za euro, by sfinansować każdy nowy koszt energii. Główny europejski partner w dziedzinie bezpieczeństwa płaci dziś więcej za stary dług niż za własne wojsko.

Najmocniejsza karta Rzymu

Giorgetti mówił dziennikarzom, że do tego samego celu prowadzi „wiele ścieżek”: przesunięcie niewykorzystanych środków z funduszu odbudowy, uznanie wydatków energetycznych za jednorazowe albo opodatkowanie nadzwyczajnych zysków firm energetycznych. Włochy nie podniosły podatku od takich zysków, choć krajowe zyski z wydobycia szacuje się na 9 mld EUR.

Prawdziwą dźwignią Rzymu jest jednak SAFE, nowy unijny program wspólnych pożyczek obronnych o wartości 150 mld EUR. Włochy wystąpiły z niego o 14,9 mld EUR. Meloni dała do zrozumienia, że bez elastyczności w sprawie energii wytłumaczenie SAFE włoskiej opinii publicznej byłoby „bardzo trudne”. Termin aktywacji upływa z końcem maja. To jest polityczna transakcja.

Jeśli Włochy opóźnią udział albo z niego zrezygnują, unijny program dozbrojenia straci trzecie co do wielkości państwo członkowskie. Komisja to wie. Najważniejsze pytanie brzmi więc, jak daleko Bruksela ustąpi w sprawie reguł energetycznych, by ochronić własne ambicje obronne.