Włochy muszą rozliczyć €194bn z UE

Włoski rząd spiera się dziś o pieniądze, których nie potrafi zamienić w inwestycje. Centralny urząd rachunkowości państwa zażądał od ministerstw wyjaśnień, co stało się z niewydanymi środkami z krajowego planu odbudowy, znanego we Włoszech jako PNRR. Ten spór pokazuje problem szerszy niż włoska administracja. Na dwa miesiące przed twardym terminem zamknięcia programu europejskie rządy muszą odpowiedzieć na proste pytanie: czy unijne obietnice inwestycyjne da się jeszcze przełożyć na skończone projekty?

Łańcuch płatności ma warunek

Instrument na rzecz Odbudowy i Zwiększania Odporności (RRF), czyli unijny program rozdzielający setki miliardów euro po pandemii, nie działa jak zwykły przelew do budżetu państwa. Każdy kraj przedstawił plan z konkretnymi reformami i inwestycjami. Komisja Europejska wypłaca pieniądze w transzach dopiero wtedy, gdy sprawdzi wykonanie zobowiązań (EUR-Lex, European Commission). Ministerstwo może mieć miliardy zapisane w tabeli, ale bez ukończonych prac i dokumentów potwierdzających ich realizację kolejna płatność z UE nie przyjdzie.

Program składa się z dwóch rodzajów finansowania. Dotacje to środki, które UE wypłaca bezzwrotnie; jeśli państwo nie osiągnie celów, pieniądze po prostu nie trafiają do kraju. Pożyczki są czym innym, bo obciążają bilans państwa. Włochy sięgnęły po nie w dużej skali. Jeżeli projekty finansowane długiem nie zostaną dowiezione, zobowiązanie i tak zostaje po stronie włoskiego budżetu.

Wytyczne Komisji dotyczące zamknięcia programu, opublikowane w maju, zostawiają niewiele miejsca na poślizg. Wszystkie kamienie milowe muszą być zrealizowane do 31 sierpnia 2026 r. Wnioski o płatność mają zostać złożone do września. Cały program zamyka się 31 grudnia (European Commission).

Włochy: 194 mld EUR w planie, niedokończone prace w terenie

Włochy mają największą pulę z RRF, około 194 mld EUR, z czego otrzymały już około 166 mld EUR, czyli 85% (Powerzine, European Commission). Rząd podaje, że poziom realizacji sięga 72% (Il Fatto Quotidiano). Tyle że w logice unijnych rozliczeń reformę można uchwalić, przetarg rozstrzygnąć i odhaczyć formalny etap, podczas gdy szkoła, żłobek czy akademik wciąż pozostają placem budowy.

Najlepiej widać to w edukacji. Według danych Fondazione Agnelli wydatki oświatowe z PNRR osiągnęły do lutego 2026 r. tylko 45,6%, a 62% środków utknęło w projektach nadal rozstrzyganych albo budowanych. Pierwotny cel, czyli 264 000 nowych miejsc w żłobkach, obniżono do 150 480 (Corriere). Na drugim biegunie jest program, który miał zapewnić wyzyskiwanym pracownikom rolnym alternatywę wobec obozów pracy kontrolowanych przez pośredników. Z alokacji 200 mln EUR wydano zaledwie 20 mln EUR (Editoriale Domani). Pracownicy nadal mieszkają w obozach.

Termin dogania wszystkich

Włochy nie są wyjątkiem. Do końca 2024 r. w całej UE wypłacono tylko 47% dostępnych środków z RRF (European Parliament). Średnio jedynie połowa pieniędzy otrzymanych przez stolice dotarła do końcowych beneficjentów do końca 2023 r. (European Data Journalism Network). Wąskim gardłem nie jest zwykle sama wola polityczna, lecz zamówienia publiczne, pozwolenia i zdolność samorządów do prowadzenia skomplikowanych inwestycji. To administracyjna maszyneria, która ma zamienić pieniądze w budynki i usługi, została wtłoczona w sztywny unijny kalendarz.

Grecki bank centralny uznał absorpcję pozostałych 10 mld EUR za „niezwykle ambitną” (Euro2Day). Portugalskie gminy napisały do rządu z pytaniem, kto zapłaci za prace, których nie uda się zakończyć na czas (Observador, RTP). Rumunia obcięła swój plan o 1,2 mld EUR, zamiast udawać, że zdoła wydać wszystko (Romania Insider).

To portugalskie pytanie jest sednem sprawy. Przy dotacjach niewydane środki zostają w UE, więc państwo ich nie otrzymuje. Przy pożyczkach dług pozostaje, niezależnie od tego, czy projekt został ukończony (European Parliament). W obu wariantach żłobek, którego nie zbudowano, nadal trzeba zbudować. Ktoś za to zapłaci, ale nie będzie to już Bruksela.

We Włoszech ciężar spada najmocniej na biedniejsze gminy południa, gdzie lokalna administracja miała najmniejsze zasoby do prowadzenia skomplikowanych unijnych zamówień. RRF zaprojektowano tak, by premiował państwa zdolne kończyć projekty publiczne w terminie. Koszt porażki poniosą społeczności, które tych inwestycji potrzebowały najbardziej.