Włoska premia wyborcza może nie dać większości

Stabilny rząd to główna obietnica reformy wyborczej Giorgii Meloni, ale parlamentarna analiza pokazuje, że jej mechanizm nie zawsze doprowadzi do większości w obu izbach. Izba Deputowanych ostatecznie przyjęła ustawę 8 października, stosunkiem 227 do 164 głosów w tajnym głosowaniu (wyniki głosowania Izby, AGI). Reforma daje liderom koalicji większy wpływ na to, kto zasiądzie w parlamencie. Z dokumentacji technicznej Izby i Senatu wynika, że ugrupowanie, które ledwie przekroczy próg uprawniający do premii, może zdobyć o jeden mandat za mało do większości w Senacie (oficjalna dokumentacja Izby i Senatu).

Meloni przekonuje, że wyborcy będą teraz wskazywać partię, koalicję, program, kandydata na premiera i własnego posła (AGI). Liderzy opozycji Elly Schlein i Giuseppe Conte twierdzą, że rząd zmienia reguły przed kolejnymi wyborami na swoją korzyść. Opozycyjni posłowie zapowiedzieli próbę zakwestionowania ustawy (AP).

Bonus, który może nie wystarczyć

Ustawa likwiduje dotychczasowy system mieszany, łączący głosowanie na listy partyjne z wyborami w jednomandatowych okręgach. Zastępuje go proporcjonalny podział mandatów uzupełniony premią dla zwycięzcy (Reuters za Internazionale). Premię otrzyma partia lub koalicja, która zdobędzie co najmniej 42% ważnych głosów (oficjalna dokumentacja Izby i Senatu).

Sam próg nie wystarczy. Ta sama partia lub koalicja musi też wygrać zarówno w Izbie Deputowanych, jak i w Senacie. Jeśli nie zwycięży w którejś z izb, premia nie zostanie przyznana w żadnej; druga tura nie jest przewidziana (De Standaard). Warunek dotyczący Senatu ma znaczenie, bo włoski rząd potrzebuje poparcia obu izb, by objąć władzę i uchwalać ustawy.

Premia obejmuje 70 miejsc w Izbie Deputowanych i 35 w Senacie, w ramach stałej puli odpowiednio 400 i 200 mandatów (oficjalna dokumentacja Izby i Senatu). Liczba parlamentarzystów się nie zmienia. Każdy mandat przyznany w ramach premii przypada więc partii, która bez tego mechanizmu zdobyłaby go w zwykłym podziale.

Tu słabnie obietnica stabilności. W prostym przykładzie z dokumentacji koalicja, która ledwie przekracza próg, wygrywa w Izbie Deputowanych, ale nie zdobywa większości w Senacie. Otrzymuje 202 z 400 mandatów w Izbie, lecz tylko 100 ze 200 w Senacie, czyli o jeden mniej niż potrzeba do większości (oficjalna dokumentacja Izby i Senatu). Rzeczywisty wynik zależałby od zaokrągleń, rozkładu głosów w regionach i poparcia dla partii, które nie zdobyłyby mandatów.

Najwięcej zyskują liderzy koalicji

Pewniejszy skutek reformy dotyczy tych, którzy budują koalicje. Głosy na sprzymierzone listy, które nie przekroczą progu 3%, nadal liczą się do wyniku koalicji i jej progu 42%, choć same listy zwykle nie zdobywają zwykłych mandatów (Reuters za Internazionale). Warto więc pozyskać nawet małego sojusznika, niezależnie od jego szans na własne mandaty.

Mandaty z premii przypadną kandydatom umieszczonym na z góry ustalonej liście, którą negocjatorzy koalicji przygotują przed wyborami (De Morgen). Wyborcy nie będą mogli zmienić kolejności kandydatów. Głos na koalicję zdecyduje więc o wyborze osób wskazanych przez jej liderów, a nie tych, których preferowaliby głosujący.

W zagranicznych komentarzach pojawił się też argument, który pomijają oba obozy. Politolog Giovanni Orsina, cytowany przez De Standaard, zwrócił uwagę, że premię może zdobyć również zjednoczona opozycja (De Standaard). Reguły premiują tego, kto zbuduje szerszy sojusz. Skutek wykracza poza Rzym: zwycięska koalicja zdecyduje, kto będzie reprezentował Włochy w negocjacjach rządów UE.

Co jeszcze może stanąć na drodze

Ustawa będzie obowiązywać w wyborach dopiero po podpisie prezydenta i publikacji (art. 73 Konstytucji Włoch). Trybunał Konstytucyjny jeszcze jej nie oceniał. W przeszłości uchylił premię bez minimalnego progu, a w 2017 r. uznał za zgodny z konstytucją próg 40% (wyrok Trybunału Konstytucyjnego nr 35/2017).

Zapowiadana przez opozycję skarga napotyka przeszkodę proceduralną: partie nie mogą samodzielnie zaskarżyć ustawy do Trybunału. Pytanie musi najpierw skierować sędzia rozpatrujący konkretną sprawę, więc kontrola konstytucyjności zależy od tego, czy spór trafi do włoskiego sądu.

W przykładzie z dokumentacji premia daje większość w Izbie Deputowanych, ale nie w Senacie, nie gwarantuje zatem stabilności, którą obiecuje Meloni. Pewniejszy jest jej wpływ na wybór kandydatów: o tym, kto obejmie mandaty przyznane w ramach premii, zdecydują liderzy koalicji, a nie wyborcy.