Włochy dostały ulgę na 6,5 mld EUR

Komisja Europejska ma 3 czerwca ogłosić, że Włochy będą mogły wyłączyć z kalkulacji deficytu inwestycje energetyczne do 0,3% PKB rocznie, co w latach 2026-2028 daje około 6,5 mld EUR (Il Fatto Quotidiano). Nie będzie to nowa reguła, lecz interpretacja już istniejącego wyjątku dla wydatków obronnych, który 15 państw członkowskich uruchomiło w lipcu ubiegłego roku. Energia, potraktowana jako element bezpieczeństwa, zaczyna więc podlegać podobnej logice jak czołgi i wojsko. Sama kwota jest mniejsza niż znaczenie precedensu.

Jak obronność wchłonęła energetykę

Zreformowany unijny Pakt Stabilności i Wzrostu, czyli ramy ograniczające skalę zadłużania się rządów, obowiązuje od kwietnia 2024 r. Dawne cele zastąpiła w nim „ścieżka wydatków netto”, która określa, jak szybko państwo może co roku zwiększać wydatki. Po rosyjskiej inwazji na Ukrainę do systemu wpisano krajową klauzulę wyjścia: do 2028 r. pozwala ona na dodatkowe wydatki obronne do 1,5% PKB (Parlament Europejski).

Włochy nie uruchomiły tej klauzuli dla zbrojeń. Zamiast tego Giorgia Meloni napisała 17 maja do przewodniczącej KE Ursuli von der Leyen, przekonując, że skoro reguły budżetowe łagodnieją dla czołgów, powinny łagodnieć także dla bezpieczeństwa energetycznego. Odpowiedź, wynegocjowana przy udziale włoskiego wiceprzewodniczącego Komisji Raffaele Fitto, rozszerza klauzulę obronną od środka: inwestycje energetyczne mogą zająć do 0,6% PKB łącznie, ale nadal w ramach istniejącego limitu 1,5% (Corriere della Sera). Kwalifikują się wyłącznie nakłady kapitałowe. Dopłaty i administracyjne limity cen są wyłączone.

Argument gospodarczy nie jest pozorny. W pierwszej połowie 2025 r. energia elektryczna dla włoskiego przemysłu kosztowała 278 EUR/MWh, czyli około 29% więcej niż średnia unijna wynosząca 216 EUR/MWh (Confindustria, Eurostat). Kryzys wokół cieśniny Ormuz jeszcze tę różnicę powiększył. Włoscy producenci płacą za prąd więcej niż prawie wszyscy konkurenci w Europie, a ten koszt bezpośrednio obniża ich konkurencyjność.

Kto może nazwać wydatek „bezpieczeństwem”

Ekonomicznie włoska prośba ma podstawy. Politycznie jej odbiór zależy od tego, kto prosi. Gdy Der Spiegel opisywał list Meloni, nazwał go „Bettelbrief”, czyli listem żebraczym. Tymczasem prognozowany deficyt Niemiec na 2026 r. wynosi 3,7% PKB (Bundesfinanzministerium). Włoski jest niższy i oscyluje wokół 3%. Berlin również uruchomił klauzulę obronną, a dodatkowo stworzył konstytucyjnie wyłączony fundusz infrastrukturalny, w którym według instytutu ifo nawet 95% wydatków może odchodzić od pierwotnie deklarowanego celu (WirtschaftsWoche). Tego nikt nie nazwał żebraniem.

Francja znajduje się w odwrotnej sytuacji. Przy deficycie około 5% i procedurze nadmiernego deficytu, czyli unijnym trybie dla państw trwale przekraczających limity budżetowe, Paryż nie ma dostępu do klauzuli obronnej, a więc także do energetycznej podklauzuli (El País). Francja wydaje około 6 mld EUR na nadzwyczajną pomoc energetyczną, czyli kwotę zbliżoną do włoskiej derogacji, ale każdy eurocent powiększa francuski deficyt bezpośrednio (Parlons Politique).

Co zostanie wyłączone jako następne?

Ekonomiści z CEPR już wskazują na rozziew między nowymi regułami fiskalnymi a sposobem ich stosowania. Rynki długu także to widzą: spread BTP-Bund, czyli dodatkowe oprocentowanie, jakie Włochy płacą ponad Niemcy przy emisji długu, wzrósł z 59 punktów bazowych w styczniu do ponad 100 w kwietniu, według countryeconomy.com. To nie panika. Ale też nie obojętność.

Każdy wyjątek z osobna da się obronić. Włoskie koszty energii realnie uderzają w przemysł. Wydatki obronne rzeczywiście wymagały większej przestrzeni budżetowej. Problem zaczyna się wtedy, gdy energia mieści się w obronności, a za chwilę podobnego statusu zażądają inwestycje klimatyczne, cyfrowe albo mieszkaniowe. Zreformowane reguły fiskalne mają niespełna dwa lata, a już są interpretowane tak szeroko, że ograniczenia zaczynają tracić funkcję ograniczeń.