Proces o zabójstwo Caruany Galizii

Czwarty dzień procesu Yorgena Fenecha przed sądem przysięgłych w Valletcie pokazał, dlaczego zabójstwo Daphne Caruany Galizii dawno przestało być na Malcie wyłącznie sprawą karną. Główny śledczy Keith Arnaud odtwarzał przed ławnikami policyjne akta zamachu bombowego z 2017 r., w którym zginęła dziennikarka śledcza (Lovin Malta). Melvin Theuma, pośrednik, który został świadkiem koronnym, zeznał policji, że zachował swoje zdjęcie z Keithem Schembrim, byłym szefem gabinetu ówczesnego premiera Josepha Muscata, bo „chciał go szantażować” (NBC News). To zeznanie, nie ustalenie sądu. Sam fakt, że takie słowa padają pod przysięgą niemal dziewięć lat po zabójstwie, tłumaczy jednak, dlaczego proces stał się testem wiarygodności maltańskiego państwa.

Fenech, przedsiębiorca, nie przyznaje się do winy i grozi mu dożywocie (The Guardian). Według prokuratury za zabójstwo Caruany Galizii płatni zabójcy mieli dostać 150 000 EUR. W centrum procesu jest pytanie, czy zlecenie przyszło z wyższego szczebla. Prokuratorzy twierdzą, że dziennikarka została zabita, ponieważ jej publikacje zagrażały wpływowym osobom powiązanym z maltańskim rządem (The Guardian).

Europa może zawstydzać. Skazać może tylko Malta.

Proces karny odpowie na jedno pytanie: czy Fenech jest winny. Nie odpowie na drugie: czy Malta naprawiła mechanizmy, które umożliwiły zabójstwo.

Publiczne dochodzenie uznało, że państwo maltańskie ponosi odpowiedzialność za stworzenie wokół zamachu „atmosfery bezkarności” (Public Inquiry). Tym samym akta morderstwa stały się sprawdzianem tego, jak Europa reaguje na erozję praworządności wewnątrz państwa członkowskiego. Parlament Europejski w rezolucji z 2021 r. potraktował sprawę jako problem unijny (European Parliament). Później ustanowił nagrodę dziennikarską imienia Caruany Galizii, dając sygnał, że wolność mediów należy do obszarów unijnego nadzoru (European Parliament). Zgromadzenie Parlamentarne Rady Europy opisało zabójstwo jako problem praworządności wykraczający poza Maltę (PACE), a komisarz Rady Europy ds. praw człowieka wezwał Maltę do przyjęcia krajowego planu ochrony wolności mediów i bezpieczeństwa dziennikarzy (Council of Europe).

Te instrumenty tworzą presję, nie egzekucję. Doroczny raport Komisji Europejskiej o praworządności może opisywać słabości i rekomendować reformy, ale nie przepisze maltańskiego prawa ani nie wymusi wyroku (Commission). Odpowiedzialność mogą doprowadzić do końca tylko maltańskie sądy i parlament.

Reformy częściowe, opóźnienia trwałe

Dostępne dane pokazują, że ten proces nie został domknięty. Finansowany przez UE Media Pluralism Monitor w profilu Malty na 2026 r. stwierdził, że zalecenia publicznego dochodzenia wykonano tylko częściowo, przedstawiciele władz nadal atakują dziennikarzy, a obsługa wniosków o dostęp do informacji publicznej pozostaje wadliwa (CMPF). Maltańska reforma anty-SLAPP z 2024 r., mająca chronić dziennikarzy przed nadużywaniem pozwów służących ich uciszeniu, nadal nie obejmuje spraw krajowych. Dziennikarz pozywany lub nękany prawnie przez maltańskiego powoda nie dostaje więc ochrony na podstawie nowych przepisów (CMPF).

Reporterzy bez Granic nazwali proces Fenecha „historyczną i symboliczną sprawą europejską” (The Guardian). Włoskie media opisywały go jako historię o korupcji i bezpieczeństwie dziennikarzy śledczych wewnątrz UE (Euronews Italia). Instytucje unijne nadal przywołują tę sprawę przy ocenach wolności mediów i praworządności w całej Wspólnocie. Stała uwaga z zewnątrz nie oznacza jednak realnej władzy z zewnątrz: żadna europejska instytucja nie może wejść do sali rozpraw i przejąć procesu.

Gdzie kończy się nadzór

Proces zakończy się wyrokiem wobec Fenecha. Niezależnie od rozstrzygnięcia pozostanie trudniejsze pytanie: czy małe państwo UE, w którym władza polityczna i biznesowa są splecione wyjątkowo ciasno, potrafi wiarygodnie osądzić człowieka z własnej elity po latach udokumentowanych zaniedbań instytucjonalnych?

Europejskie organy mogą monitorować, rekomendować i zawstydzać. Nie mogą prowadzić procesu. W sali sądu w Valletcie ta różnica staje się konkretna: abstrakcyjny nadzór spotyka się tam z prawem, które da się wyegzekwować. Ten proces pokazuje dokładnie, gdzie kończy się europejska kontrola, a zaczyna krajowa odpowiedzialność.