Łotwa chce zakazu rosyjskich towarów

Łotewskie MSZ przygotowało projekt ustawy zakazującej importu wybranych towarów przemysłowych z Rosji i Białorusi, a więc idącej dalej niż wspólne restrykcje przyjęte dotąd przez UE (Fontanka). Lista produktów nie została jeszcze opublikowana, a to jest kluczowe. Wąski katalog komponentów wrażliwych z punktu widzenia bezpieczeństwa da się obronić jako działanie państwa granicznego. Szeroki zakaz obejmujący całe kategorie przemysłowe zaczyna już przypominać politykę handlową. Ta zaś, zgodnie z traktatami, należy wyłącznie do Brukseli.

Mechanizm gospodarczy jest dość prosty. Krajowy zakaz importu podnosi koszty łotewskich firm i ogranicza im wybór dostawców. Rosyjskich przychodów prawie nie rusza, bo te same towary mogą wjechać do UE przez odprawę celną w innym państwie członkowskim, a potem krążyć po jednolitym rynku, czyli unijnej przestrzeni bez kontroli towarów na granicach wewnętrznych. Koszt ponosi Łotwa. Rosja szuka innego wejścia.

Dlaczego Łotwa zwykle nie może tego zrobić — i dlaczego mimo to próbuje

Prawo UE jest w tej sprawie jasne. Art. 207 TFUE daje Unii wyłączne kompetencje w sprawach handlu zewnętrznego: ceł, umów handlowych i środków ochrony przed nieuczciwym importem. Art. 3 TFUE dopowiada, że tam, gdzie kompetencja jest wyłączna, działać może tylko UE. Pojedyncze państwo członkowskie nie powinno więc samodzielnie decydować, które towary z państw trzecich mogą przekraczać jego granicę.

Argument Rygi brzmi inaczej: to nie polityka handlowa, lecz bezpieczeństwo. Traktaty rzeczywiście dopuszczają krajowe ograniczenia ze względów bezpieczeństwa publicznego, m.in. w art. 36, oraz w czasie poważnych napięć międzynarodowych, o których mówi art. 347. Pełnoskalowa agresja Rosji przeciw Ukrainie daje Łotwie mocniejszy punkt wyjścia niż jakikolwiek spór z czasów pokoju.

Tyle że są to wyjątki wąskie, a nie furtka do prowadzenia własnej polityki handlowej na stałe. Jeżeli Łotwa wykorzysta je do zablokowania towarów przemysłowych, których Bruksela nie objęła sankcjami, podobnie mogłoby postąpić każde inne państwo, wskazując własne zagrożenia i własne produkty. W praktyce oznaczałoby to ruch w stronę 27 konkurujących reżimów handlowych, a nie jednej unii celnej. Dla firm działających ponad granicami oznaczałoby to wyższe koszty zgodności z przepisami i zachętę do kierowania towarów przez państwa o najłagodniejszych zasadach.

Test na rolnictwie: duże spadki, ograniczony zasięg

Łotwa przetestowała już ten model na żywności. Od marca 2024 r. blokuje import produktów rolnych i pasz z Rosji oraz Białorusi. Parlament przedłużył zakaz do lipca 2027 r., uzasadniając go koniecznością bezpieczeństwa (Saeima). Zmieniono też przepisy o zamówieniach publicznych: dostawcy w kontraktach państwowych mają wykluczać towary pochodzenia rosyjskiego i białoruskiego (LV Portals).

Statystyki importu rzeczywiście się załamały. Łotewskie zakupy rosyjskich i białoruskich pasz spadły o 93%, a zbóż o 100% w porównaniu z pierwszą połową 2024 r. (Bauskas Dzīve). Sami łotewscy urzędnicy przyznawali jednak, że większą rolę odegrały podwyżki ceł na poziomie całej UE. Co więcej, zakaz wyraźnie nie obejmuje tranzytu ani towarów kierowanych do innych państw unijnych (Baltic Times). Produkty rosyjskiego pochodzenia mogą więc wciąż trafić do UE przez port niemiecki czy niderlandzki, a potem legalnie krążyć po wspólnym rynku. Łotewski importer traci dostęp do dostawcy; rosyjski eksporter szuka innej bramy.

W tym właśnie widać ekonomię jednostronnego działania: łotewskie firmy płacą więcej za alternatywne źródła zaopatrzenia, łotewska administracja celna bierze na siebie dodatkową kontrolę, a kanały rosyjskich przychodów pozostają otwarte przez inne punkty wejścia.

Kto zgadza się z Łotwą — i kto nie pójdzie jej drogą

UE zakazała już importu z Rosji m.in. węgla, ropy, stali, cementu, drewna, aluminium, złota i diamentów (Komisja Europejska, Rada UE). Łotewska propozycja dotyczy więc tej części towarów przemysłowych, która nadal pozostaje poza wspólnym reżimem sankcyjnym.

Państwa bałtyckie i Polska podzielają przekonanie Rygi, że presję na Rosję trzeba zwiększać. Litwa, Łotwa i Estonia wspólnie naciskały na przyspieszenie unijnego zakazu importu rosyjskiej ropy (LRT). Różnica dotyczy metody. Polska resort rolnictwa ostrzegał, że państwa członkowskie wprowadzające własne zakazy importu narażają się na postępowania naruszeniowe przed TSUE (Wiadomości Handlowe). Niemcy skupiają się na czymś innym: sprawdzaniu, jak rosyjskie towary docierają do UE przez pośredników w Kazachstanie, Chinach i Turcji, z wykorzystaniem celowanych kontroli celnych na najbardziej ryzykownych trasach i wobec najbardziej podejrzanych firm (Bundestag).

Na razie nikt nie spieszy się z kopiowaniem łotewskiej ścieżki krajowych zakazów.

Precedens może ważyć więcej niż sam handel

Bez kodów klasyfikacji towarowej z projektu ustawy nie da się ocenić realnego wpływu na handel. Może się okazać, że znaczenie gospodarcze będzie mniejsze niż precedens prawny. Komisja Europejska nie zareagowała publicznie. W debacie niemal nie słychać też łotewskich importerów i firm, które poniosłyby bezpośrednie koszty nowych ograniczeń.

Jeżeli Bruksela przymknie oko na łotewski zakaz, inne państwa graniczne dostaną wzór działania poza wspólnymi sankcjami UE. Jeżeli go zakwestionuje, będzie musiała bronić traktatowej logiki polityki handlowej także wtedy, gdy celem jest handel z Rosją. W obu wariantach jedno z najmniejszych państw UE wymusza odpowiedź na pytanie, którego Unia dotąd unikała: jak daleko może sięgać bezpieczeństwo narodowe we wspólnym systemie handlowym?