Weto Łotwy zagraża 2 600 sankcjom

Awaryjne przedłużenie, które utrzymuje w mocy około 2 600 sankcji wobec osób i podmiotów powiązanych z Rosją, wygasa o północy 22 września. Próba zawarcia porozumienia, które miało je ocalić, załamała się wieczorem 21 września, gdy Łotwa odmówiła zgody. Ambasadorowie państw UE muszą teraz wznowić negocjacje zaledwie kilka godzin przed upływem terminu (Kyiv Independent, BB.lv).

Jak pisaliśmy w ubiegłym tygodniu, na początku września Francja i Słowacja zablokowały standardowe, sześciomiesięczne przedłużenie sankcji. W efekcie przyjęto siedmiodniowe rozwiązanie pomostowe, obowiązujące do 22 września (Euronews, The Straits Times). Miało ono dać państwom czas na kompromis. Kompromis wypracowano, ale następnie zablokowała go Łotwa.

Proponowana wymiana

Porozumienie przewidywało wykreślenie z listy sankcyjnej miliarderów Michaiła Fridmana i Aliszera Usmanowa. W zamian pozostałe wpisy miałyby obowiązywać przez 36 miesięcy, a nie jak dotąd zwykle przez sześć (Kyiv Independent, Euronews). Większość ambasadorów w Coreperze, czyli komitecie, w którym przedstawiciele państw przygotowują decyzje Rady UE, poparła tekst. Irlandzka prezydencja, kierująca negocjacjami między państwami, rozesłała go następnie do zatwierdzenia w procedurze pisemnej (BB.lv).

Sprzeciw zgłosiło biuro premiera Łotwy (BB.lv). Wystarczył jeden głos przeciw. Sankcje należą do wspólnej polityki zagranicznej i bezpieczeństwa UE, a w tej dziedzinie każde państwo musi wyrazić zgodę zgodnie z art. 31 TUE. Ta sama zasada jednomyślności, którą Francja i Słowacja wykorzystały do wymuszenia wykreślenia obu nazwisk, dała Łotwie możliwość zablokowania porozumienia.

Jak eskalowały negocjacje oparte na wecie

Impasse rozpoczął się 4 września, gdy Słowacja odmówiła zgody na dłuższy okres przedłużenia sankcji (TA3). Oficjalnie Bratysława przekonywała, że chce zachować sześciomiesięczny cykl przeglądu. Słowackie media informowały jednak, że rzeczywistym żądaniem było wykreślenie Fridmana i Usmanowa (Pravda). Do 11 września do Słowacji dołączyła Francja, powołując się na nieujawnione względy bezpieczeństwa narodowego (Euronews).

Ten sposób negocjowania można teraz łatwo powtórzyć: zgodę na utrzymanie listy obejmującej tysiące osób uzależnić od losu jednego lub dwóch nazwisk. Każdy rząd, który w odpowiednim momencie będzie gotów wytrwać przy sprzeciwie, zyska możliwość zmiany całego wyniku negocjacji.

Unijny sąd rozdzielił sprawy obu miliarderów

Połączenie obu wykreśleń w jeden pakiet pomija różnicę prawną, którą ustanowił sam sąd UE. W lutym 2024 r. Sąd, czyli unijny sąd niższej instancji rozpatrujący spory administracyjne, podtrzymał wpis Usmanowa na listę sankcyjną. Uznał, że działał on w sektorach przynoszących rosyjskiemu państwu znaczne dochody (CURIA, T-237/22).

W przypadku Fridmana zapadło odmienne rozstrzygnięcie. W kwietniu 2024 r. ten sam sąd unieważnił jego wpis, uznając, że sam majątek i powiązania biznesowe nie dowodzą wymaganego wsparcia dla rosyjskich decydentów (CURIA, T-301/22). Rada UE wpisała go ponownie przy kolejnych przedłużeniach sankcji. Publicznie dostępne uzasadnienia tych decyzji nie wskazują nowych dowodów, które odnosiłyby się do zastrzeżeń sądu (EEAS), choć pełna dokumentacja Rady może zawierać materiały, które nie zostały ujawnione.

Utrzymanie sankcji wobec Usmanowa ma oparcie w orzeczeniu sądu. Dalsze sankcjonowanie Fridmana bez nowych, publicznie dostępnych dowodów wiąże się natomiast z ryzykiem kolejnego sporu sądowego. Traktowanie obu spraw jako identycznych osłabia argumenty za każdym z możliwych rozstrzygnięć.

Co oznacza upływ terminu

Jeśli rozwiązanie pomostowe wygaśnie bez zastępstwa, ograniczenia w podróżowaniu, oparte na decyzji dotyczącej wspólnej polityki zagranicznej, stracą unijną podstawę prawną. Zamrożenie aktywów wynika z odrębnego aktu, rozporządzenia 269/2014, które nie wygasa w tym samym terminie. Rozporządzenie wykonuje jednak decyzję, której obowiązywanie dobiega końca, więc samo może stać się przedmiotem skutecznego zaskarżenia.

Proponowane trzyletnie przedłużenie odsunęłoby kolejną możliwość zablokowania całej listy przez jedno państwo. Taki kompromis ma jednak własny koszt: bez wiążącego, okresowego przeglądu słabo uzasadnione wpisy mogłyby pozostawać w mocy przez lata, bez kontroli sądowej i politycznej. Żadna opublikowana wersja pakietu dyplomatycznego nie potwierdza, że przewidziano takie zabezpieczenie (Decyzja 2014/145/WPZiB).

Francja i Słowacja wykorzystały jednomyślność, by wymusić ustępstwa. Łotwa użyła jej, aby te ustępstwa zablokować. Przedłużenie sankcji w ostatniej chwili wciąż może ocalić całą listę, ale każde państwo zachowa możliwość wznowienia tej samej rozgrywki przy kolejnym terminie wygaśnięcia.