Rząd Łotwy upadł po tym, jak zasady NATO uniemożliwiły zestrzelenie dronów przy granicy

W nocy z 7 maja francuskie myśliwce patrolujące bałtycką przestrzeń powietrzną zauważyły drona nad Rēzekne, łotewskim miastem położonym 40 km od granicy z Rosją. Piloci śledzili obiekt wzrokowo. Mieli uzbrojenie. Nie otworzyli ognia. Kilka dni później łotewska telewizja podała powód: „kryteria użycia siły nie zostały spełnione”. W ciągu tygodnia do dymisji podał się minister obrony, potem premier, a rząd upadł (Le Monde, Breaking Defense).

Ten brak reakcji nie był awarią systemu. Przeciwnie: system zadziałał zgodnie z projektem, tylko że projekt powstał dla zagrożenia innego niż tanie drony lecące nocą nad miastem.

Cztery ogniwa, brak decyzji o ogniu

Misja Baltic Air Policing działa w NATO przez łańcuch dowodzenia rozpisany na cztery ośrodki, z których żaden nie ma pełnej samodzielności. Rada Północnoatlantycka, gdzie zgodę muszą wyrazić wszyscy 32 sojusznicy, ustala zasady użycia siły. SACEUR, czyli naczelny dowódca sił sojuszniczych w Europie, zawsze amerykański generał, przekłada je na rozkazy operacyjne. CAOC Uedem, całodobowe centrum dowodzenia w Niemczech, wysyła samoloty w powietrze. Państwo wystawiające dyżur, w tym przypadku Francja, zachowuje jeszcze własne prawo do zablokowania użycia broni przez swój narodowy łańcuch dowodzenia (NATO, Defence Matters).

Łotwa nie może więc wydać pilotowi NATO rozkazu strzału. Nie ma własnych samolotów bojowych. Zapewnia lotnisko i infrastrukturę radarową, ale decyzja o naciśnięciu spustu należy do Paryża, przechodzi przez Uedem i mieści się w regułach zapisanych w Brukseli. Łotewski ambasador przy NATO przyznał, że za drony wlatujące w przestrzeń powietrzną kraju „przede wszystkim” odpowiada sama Łotwa. Problem polega na tym, że nie ma narzędzi, by tę odpowiedzialność wykonać (LRT).

Zasady wymagają wzrokowej identyfikacji, pewności, że szczątki nie zagrożą cywilom, oraz oceny proporcjonalności. Przy wolnym dronie lecącym na wysokości 200 m nad zamieszkanym miastem o trzeciej nad ranem te warunki mogą być w praktyce niemożliwe do spełnienia, zanim obiekt w coś uderzy.

Dwustronne obejście

Państwa wschodniej flanki, widząc tempo natowskiego konsensusu, zaczęły budować obejścia przez porozumienia dwustronne z Ukrainą, czyli państwem, które ma realne doświadczenie bojowe w wojnie dronowej. Na szczycie Bukaresztańskiej Dziewiątki 13 maja Litwa podpisała pełną umowę dronową z Ukrainą, obejmującą wspólną produkcję czterech klas dronów na terytorium Litwy (Euromaidan Press). Polska i Estonia wspólnie rozwijają pocisk antydronowy Mark 1; polskie zakłady planują produkcję masową, a próby bojowe już trwają w Ukrainie (Army Recognition).

Sekretarz generalny NATO Mark Rutte poparł tę logikę na samym szczycie: „Nie możemy dalej zdejmować dronów za 20 000 dolarów pociskami za 3 albo 4 mln... Ukraina może odegrać tu dużą rolę” (NATO). Finlandia, której własne prawo ogranicza możliwość prowadzenia ognia w kierunku rosyjskiej granicy, przyspiesza współpracę produkcyjną z Kijowem osobnym kanałem (YLE).

Równolegle działa Unia Europejska. 5 maja Komisja Europejska otworzyła nabór dla państw założycielskich Sojuszu Dronowego UE-Ukraina, z terminem zgłoszeń do 25 maja (European Commission). Francja i Niemcy niechętnie oddają jednak Brukseli rolę koordynatora w obronności, woląc NATO albo mniejsze formaty, w których łatwiej im kształtować decyzje (Lowy Institute). W efekcie istnieją dziś trzy ścieżki instytucjonalne: NATO, UE i umowy dwustronne. Żadna nie daje jeszcze zintegrowanej osłony.

Luka wpisana w geografię

Powstaje sojusz dwóch prędkości. Państwa mające własne siły powietrzne, takie jak Polska i Finlandia, mogą działać narodowo, gdy drony przekraczają ich granice. Polska zestrzeliła już co najmniej trzy rosyjskie drony nad swoim terytorium. Państwa bez własnego lotnictwa bojowego, czyli Łotwa, Estonia i Litwa, pozostają zależne od natowskiego łańcucha dowodzenia opartego na konsensusie. Incydent z 7 maja pokazał, że przy zagrożeniu liczonym w minutach ten mechanizm jest zbyt wolny.

15 maja we wschodniej Łotwie ogłoszono kolejny alarm dronowy. Samoloty NATO znów poderwano w powietrze. Luka ujawniona 7 maja pozostała niezamknięta (LSM). Drony dalej nadlatują, a sojusz zbudowany do odstraszania zbrojnej napaści nie uzgodnił jeszcze, co zrobić z tanim bezzałogowcem lecącym nisko nad miastem państwa członkowskiego. Fala umów dwustronnych może z czasem wypełnić tę lukę. Na razie najbardziej odsłonięte pozostają te kraje, które mają najmniejszą władzę nad własną obroną.