Litwa blokuje amerykański plan potażowy

Spór o białoruski potaż wygląda jak konflikt dyplomatyczny, ale jego sedno jest prawne. Stany Zjednoczone poprosiły Litwę, Polskę i Ukrainę, by znów dopuściły tranzyt białoruskich nawozów potasowych przez swoje terytorium. Wszystkie trzy państwa odmówiły. Prośba trafiła w maju 2026 r. jako niepodpisany dokument Departamentu Stanu typu non-paper, czyli nieformalna nota polityczna bez oficjalnego autorstwa. Waszyngton zdjął już własne sankcje z Biełaruśkalij, państwowego monopolu potasowego Białorusi. UE nie może zrobić tego samego bez zgody wszystkich 27 państw członkowskich.

Dlaczego jedno państwo nie może powiedzieć „tak”

Unijne sankcje na białoruskie nawozy potasowe są wpisane w rozporządzenie Rady (WE) nr 765/2006, czyli akt prawny stosowany bezpośrednio przez administracje celne, operatorów kolejowych i terminale portowe we wszystkich państwach członkowskich (finance.ec.europa.eu). Zakaz obejmuje nie tylko import, lecz także tranzyt i transport białoruskiego chlorku potasu przez terytorium UE (gov.ie). Litewski minister spraw zagranicznych Kęstutis Budrys ujął to bez ozdobników: dopóki sankcje UE obowiązują, „takie działania nie mogą być prowadzone na Litwie, Łotwie ani w Polsce” (LRT).

Przyjęcie tych sankcji wymagało jednomyślności w Radzie UE, gdzie zgodę musi wyrazić każde państwo członkowskie. Ich zniesienie wymaga tej samej procedury. W lutym 2026 r. UE jednomyślnie przedłużyła sankcje wobec Białorusi do lutego 2027 r., utrzymując ograniczenia dotyczące potażu (Mayer Brown). Amerykański non-paper oczekuje więc od trzech państw ruchu, którego unijne prawo nie pozwala im wykonać samodzielnie. Prezydent Litwy Gitanas Nausėda powiedział to wprost: „Nie moglibyśmy niczego zmienić, nawet gdybyśmy chcieli”.

Więźniowie za potaż

Logika Waszyngtonu jest transakcyjna. Od stycznia 2025 r. wysłannik Trumpa John Coale wielokrotnie jeździł do Mińska i uzyskał uwolnienie ponad 500 więźniów politycznych, w tym noblisty Alesia Bialackiego i liderki opozycji Marii Kolesnikowej. W zamian USA stopniowo luzowały sankcje (Euronews, RFE/RL). Do marca 2026 r. Biełaruśkalij został całkowicie wykreślony z amerykańskiej listy sankcyjnej. W non-paperze pojawił się dodatkowy argument: europejskie wpływy z tranzytu mogłyby finansować obronę Ukrainy. To rama polityczna obliczona na to, by odmowa wyglądała jak brak solidarności.

Argument o „klinowaniu” Mińska, czyli przekonanie, że złagodzenie sankcji mogłoby odciągnąć Białoruś od Rosji, rozbija się jednak o fakty wojskowe. W grudniu 2025 r., w tym samym tygodniu, w którym zawarto porozumienie dotyczące potażu, Rosja rozmieściła na Białorusi system rakietowy Oriesznik zdolny do przenoszenia głowic jądrowych (Arms Control Association). Ukraiński minister spraw zagranicznych Andrij Sybiha odrzucił tę kalkulację: „Nie powinno być złudzeń, że ktokolwiek, dzięki jakimś ustępstwom, będzie w stanie wyrwać Białoruś z rosyjskiej strefy wpływów” (Interfax Ukraine).

Cena odmowy

Dla Litwy odmowa nie jest gestem bez kosztów. Białoruski potaż odpowiadał kiedyś za niemal jedną trzecią przeładunków portu w Kłajpedzie. Utrata tego strumienia kosztowała port około 14 mln EUR rocznie, a terminal obsługujący te ładunki odnotował spadek przychodów z 96 mln EUR do 3,2 mln EUR (Lrytas). Polska zachowała strategiczne milczenie. Warszawa ani nie potwierdziła, ani nie zaprzeczyła, że otrzymała non-paper, choć różnica szerokości torów kolejowych między Polską a Białorusią daje wygodną barierę techniczną, niezależną od bariery prawnej (Rzeczpospolita).

UE tymczasem idzie w przeciwną stronę. W 20. pakiecie sankcyjnym, przyjętym w kwietniu 2026 r., dodano nowe wpisy dotyczące białoruskich podmiotów i podniesiono cła na białoruski potaż trafiający do unijnego rynku (Mayer Brown).

Doradca prezydenta Ukrainy Dmytro Łytwyn wskazał ryzyko systemowe: „To daje Putinowi przekonanie, że sankcje można łagodzić” (RBC-Ukraine). Jeśli ważną unijną sankcję sektorową da się rozmontować przez dwustronną presję USA na wybrane stolice, ten sam wzór można zastosować wobec rosyjskiej energii i ograniczeń finansowych. Kolejny test przyjdzie w lutym 2027 r., gdy sankcje wobec Białorusi będą wymagały corocznego jednomyślnego przedłużenia. Każde państwo członkowskie może zablokować decyzję. Węgry korzystały już z takiej dźwigni przy pakietach rosyjskich, choć pod nowym rządem Pétera Magyara Budapeszt przesunął się bliżej unijnego głównego nurtu.

Osobnym wątkiem jest sygnalizowana przez Łukaszenkę możliwość sprzedaży kopalni amerykańskim inwestorom za 3 mld USD (Euromaidan Press). Gdyby amerykańskie firmy weszły kapitałowo w białoruską produkcję potażu, cicha prośba Waszyngtonu stałaby się żądaniem wspartym bezpośrednim interesem handlowym.