Litwa łagodzi kurs wobec Chin

W 2021 r. Litwa otworzyła w Wilnie tajwańskie przedstawicielstwo. Pekin odpowiedział obniżeniem rangi relacji dyplomatycznych i uderzył w litewski eksport, a przy okazji w europejskie łańcuchy dostaw, w których znajdowały się komponenty z Litwy (Reuters, WTO DS610). Pięć lat później desygnowany minister spraw zagranicznych Kęstutis Budrys mówi, że Wilno chce normalizacji stosunków z Chinami na pragmatycznych zasadach, w ramach prawa międzynarodowego oraz zobowiązań wobec UE i NATO (LRT, Euronews).

To nie jest zwrot pod wpływem chwili. Litwa zapłaciła za spór w dużej mierze sama. Po tej historii zostaje pytanie ważniejsze niż sama korekta kursu Wilna: czy unijna tarcza, zbudowana już po szkodzie, potrafi ochronić następne małe państwo, zanim rachunek trafi na jego biurko?

Co zbudował litewski kryzys

Spór przestał być dwustronny w chwili, gdy Komisja Europejska wniosła do WTO sprawę przeciwko Chinom za dyskryminacyjne środki handlowe. Ponieważ polityka handlowa należy do kompetencji UE, KE mogła działać w imieniu całego bloku. W ten sposób presja na jedną stolicę została opisana jako uderzenie w jednolity rynek.

Ten przypadek przyspieszył też prace nad nowym instrumentem prawnym. Instrument antyprzymusowy, przyjęty w 2023 r., działa w trzech etapach. Najpierw Komisja bada, czy państwo spoza UE stosuje presję gospodarczą wobec kraju członkowskiego. Następnie Rada UE, czyli rządy państw członkowskich, większością kwalifikowaną decyduje, czy doszło do przymusu. W tym systemie duże państwa mają większą wagę głosu, ale żaden kraj nie może samodzielnie zablokować decyzji. Jeśli przymus zostanie stwierdzony, Komisja może zaproponować odpowiedź: cła, ograniczenia w zamówieniach publicznych albo restrykcje inwestycyjne.

Narzędzie istnieje, ale pozostaje nietestowane. Unijny Instytut Studiów nad Bezpieczeństwem ujął to bez dyplomatycznej waty: Europa nie potrzebuje nowych broni handlowych, tylko decyzji, by po nie sięgnąć.

Trzy państwa, trzy powody do wahania

O użyciu instrumentu antyprzymusowego przesądzą państwa, których relacje z Chinami dają im własne powody, by unikać otwartego starcia.

Niemcy mają najwięcej do stracenia przy zakłóceniu wymiany. Import z Chin sięgnął w 2025 r. 170,6 mld EUR, a deficyt handlowy wyniósł 89,3 mld EUR (Süddeutsche Zeitung/dpa). Berlińska linia, czyli utrzymywanie kanałów handlowych przy odgradzaniu sektorów strategicznych, pasuje do litewskiego resetu. Ta sama ekspozycja może jednak osłabić gotowość Niemiec do poparcia odwetu, gdy presja spadnie na inne państwo członkowskie.

W niemieckiej debacie, jak pokazuje Tagesschau, punkt ciężkości przesuwa się ku konkurencji przemysłowej z Chinami w elektronice i samochodach elektrycznych. Obrona mniejszych sojuszników przed presją gospodarczą nie jest osią tej rozmowy.

Holandia patrzy na problem przez wąskie gardła technologiczne. Haskie kontrole eksportu dotyczące zaawansowanego sprzętu do produkcji półprzewodników wynikają z kalkulacji bezpieczeństwa, a spór z Pekinem wokół własności Nexperii pozostaje nierozwiązany. Holenderska logika jest prosta: najpierw zabezpieczyć technologie strategiczne, dopiero potem normalizować resztę relacji.

Węgry wykorzystują litewski przypadek jako argument przeciw konfrontacji jako takiej. Chińskie inwestycje w sektor baterii są opisywane na poziomie ponad 26 mld EUR, a planowane moce produkcyjne mają przekroczyć 198 GWh do 2030 r. (Növekedés). Budapeszt czyta litewski zwrot jako dowód, że symboliczne gesty kosztują fabryki i miejsca pracy. Telex wskazuje, że chińska konkurencja może uderzyć w jedną czwartą węgierskiego eksportu, ale preferowaną odpowiedzią Budapesztu pozostaje dostosowanie, nie obrona.

Bałtyccy sąsiedzi Litwy pokazują mniej efektowną, ale ważną zmianę. Wszystkie trzy państwa do 2022 r. opuściły chiński format współpracy 16+1 (Reuters, MSZ Łotwy). Kontakty trwają kanałami dwustronnymi i unijnymi. To dyplomacja funkcjonalna, bez odbudowanego zaufania instytucjonalnego.

Odpowiedź, której instrument wciąż nie dał

Pojedyncze państwo nie może zablokować instrumentu antyprzymusowego. Tak został zaprojektowany. Większość kwalifikowana nadal wymaga jednak, by wystarczająco wiele rządów uznało, że przymus rzeczywiście ma miejsce, i zaakceptowało koszt odpowiedzi. Prawdziwy test brzmi więc: czy Niemcy, Węgry i reszta poprą działanie wtedy, gdy presja spadnie na kogoś innego?

Litewski reset pokazuje, że UE ma narzędzie na kolejny przypadek presji gospodarczej. Nie pokazał jeszcze, że to narzędzie zadziała, zanim małe państwo samo zapłaci rachunek.