LKAB z parkiem ziem rzadkich w Luleå

Silnik samochodu elektrycznego, generator morskiej turbiny wiatrowej i precyzyjnie naprowadzany pocisk łączy ten sam, mało widoczny element: magnes trwały wytwarzany z pierwiastków ziem rzadkich. Europa zużywa co roku tysiące ton takich materiałów, ale nie produkuje ich u siebie. Importuje 95% ziem rzadkich, przy czym Chiny kontrolują około 70% dostaw do UE i nawet 90% globalnego przetwarzania. Decyzja szwedzkiego sądu z 26 maja nie rozwiązuje tej zależności, ale otwiera jeden z nielicznych realnych kanałów jej ograniczania.

Skarb w odpadach

LKAB, szwedzki państwowy koncern rudy żelaza, dostał zgodę środowiskową na budowę parku przemysłowego dla minerałów krytycznych w Luleå, na północy kraju. Surowiec nie pochodzi z nowej kopalni, lecz z odpadu, który przez ponad sto lat zostawał po produkcji rudy żelaza. Chodzi o apatyt, minerał bogaty w fosfor, w którym znajdują się wszystkie 17 pierwiastków ziem rzadkich potrzebnych do magnesów napędzających europejską transformację energetyczną i obronną.

Sam mechanizm jest chemicznie dość prosty, choć przemysłowo trudny. Zmielony apatyt rozpuszcza się w kwasie, co uwalnia jony ziem rzadkich, fosfor i wapń. Kolejne etapy strącania i filtracji pozwalają zagęścić ziemie rzadkie w mieszanym związku, a fosfor odzyskać osobno do produkcji nawozów. Instalacja demonstracyjna, budowana od stycznia 2025 r., ma do jesieni 2026 r. sprawdzić ten zintegrowany proces. W laboratorium koncepcja działa. Teraz LKAB musi pokazać, że da się ją powtarzać w warunkach przemysłowych, przy stabilnej jakości i w granicach pozwolenia środowiskowego.

Część układanki, nie cała odpowiedź

Ambicje LKAB są duże. Trzy powiązane projekty spółki w północnej Szwecji mają status projektów strategicznych UE w ramach aktu o surowcach krytycznych. Złoże Per Geijer koło Kiruny zawiera według szacunków 2,2 mln ton tlenków ziem rzadkich i jest największym potwierdzonym zasobem tego typu w Europie.

Nie wszystkie pierwiastki z tej grupy mają jednak takie samo znaczenie dla przemysłu. W magnesach trwałych kluczowe są przede wszystkim neodym i prazeodym, bo to one pozwalają uzyskać silne pole magnetyczne przy małej masie urządzenia. Dzięki temu silniki aut elektrycznych są kompaktowe, a turbiny wiatrowe bardziej wydajne. LKAB nie opublikował oficjalnych prognoz produkcji tych dwóch pierwiastków w jakości magnesowej. Spółka deklaruje natomiast, że chce pokryć istotną część unijnego celu, zgodnie z którym co najmniej 10% zapotrzebowania na ziemie rzadkie ma pochodzić z wydobycia w UE.

Produkcja na pełną skalę jest planowana dopiero na lata 30. Decyzji inwestycyjnej jeszcze nie ma. Dyrektor operacyjny LKAB zapowiedział, że spółka będzie działać „krok po kroku” i angażować kapitał dopiero wtedy, „gdy warunki będą właściwe”.

Wąskie gardło jest dalej w łańcuchu

Największy problem Europy nie leży w samej kopalni, lecz w separacji i rafinacji, czyli w przekształceniu mieszanego koncentratu w materiały przemysłowej jakości. Ziemie rzadkie są do siebie chemicznie bardzo podobne. Rozdzielenie ich przypomina sortowanie kilkunastu niemal identycznych odcieni bieli: wymaga setek następujących po sobie kąpieli chemicznych, w procesie zwanym ekstrakcją rozpuszczalnikową. Chiny doskonaliły tę technologię przez cztery dekady i dziś dysponują 85–90% globalnych zdolności separacyjnych. Jedyny duży zakład w Europie, Silmet w Estonii, przerabia około 3 000 ton rocznie.

Francja ogłosiła 5 maja narodowy plan odporności wart 600 mln EUR, który ma odbudować właśnie tę dalszą część łańcucha. Na papierze francuski i szwedzki wysiłek dobrze się uzupełniają: Szwecja dostarcza surowiec, Francja przerabia go na użyteczne metale. Problemem jest kalendarz. Francuskie instalacje separacyjne mają ruszyć z pierwszą produkcją około 2028 r., podczas gdy koncentrat LKAB w większych wolumenach pojawi się dopiero na początku lat 30. Do końca dekady francuskie rafinerie będą więc potrzebowały wsadu spoza Europy.

W tle powstaje nieformalny korytarz nordycki: szwedzkie wydobycie, norweska separacja i fińskie technologie przetwarzania. Trzy państwa mają uzupełniające się role, ale nie mają jeszcze formalnego mechanizmu koordynacji. Rynek zaczyna składać w całość to, czego rządy nie poukładały instytucjonalnie.

Na co patrzeć

Jesienią instalacja demonstracyjna LKAB odpowie na pierwsze pytanie techniczne: czy proces ekstrakcji działa stabilnie poza laboratorium i czy emisje mieszczą się w limitach pozwolenia. Od tej odpowiedzi zależy decyzja o pełnej inwestycji. Szerszy test przyjdzie w październiku 2026 r., gdy wygaśnie tymczasowe zawieszenie chińskich ograniczeń eksportowych na ziemie rzadkie. Pierwsze europejskie moce separacyjne mają ruszyć dopiero na początku 2027 r. Ta luka pokaże, jak głęboka pozostaje zależność Europy i jak szybko rozproszone projekty muszą zmienić się w działający łańcuch dostaw.