Magyar rozbraja blokady Orbána

Péter Magyar zamierza zburzyć system konstytucyjny, który Viktor Orbán budował przez trzynaście lat. Ma ku temu wystarczającą liczbę głosów, ale przed nową większością stoi znacznie trudniejsze pytanie: czy da się zdemontować orbánowskie „bezpieczniki” bez traktowania konstytucji jako politycznego łupu?

Premier Węgier przedłożył w tym tygodniu pakiet poprawek do ustawy zasadniczej. Uderzają one w trzy mechanizmy, które miały zagwarantować przetrwanie wpływów Fideszu nawet po przegranych wyborach. Dzięki posiadaniu 141 ze 199 mandatów w parlamencie, partia Tisza nie musi szukać kompromisów – pakiet poprawek ma niemal pewną drogę do wejścia w życie.

Trzy zamki systemu

Najważniejszym celem reformy są tzw. ustawy kardynalne. To specyficzny węgierski instrument: akty prawne regulujące kluczowe obszary państwa, których zmiana wymaga większości dwóch trzecich głosów. Orbán „zabetonował” w ten sposób nienaturalnie szeroki zakres spraw – od zasad systemu emerytalnego, przez nadzór nad bankiem centralnym, aż po strukturę komisji parlamentarnych. Już w 2011 roku Komisja Wenecka ostrzegała, że takie rozwiązanie krępuje ręce przyszłym rządom w prowadzeniu rutynowej polityki. Propozycja Magyara, by drastycznie zawęzić katalog tych ustaw, ma przywrócić sprawczość zwykłej większości parlamentarnej i sprawić, by wynik kolejnych wyborów faktycznie przekładał się na realną władzę.

Drugim celem jest Rada Budżetowa. To organ, którego zgoda jest niezbędna do uchwalenia budżetu państwa. Jeśli Rada odmówi akceptacji, a budżet nie zostanie przyjęty do 31 marca, prezydent zyskuje prawo do rozwiązania parlamentu. Instytucja ta, obsadzona nominatami z ery Orbána, pełni de facto funkcję niedemokratycznego hamulca bezpieczeństwa. Usunięcie jej prawa weta zlikwidowałoby jedną z najgroźniejszych pułapek zastawionych przez poprzedni reżim.

Trzeci element pakietu budzi jednak największe kontrowersje natury prawnej. Projekt 17. poprawki do konstytucji zakłada wygaśnięcie mandatu prezydenta Tamása Sulyoka dzień po wejściu przepisów w życie – na lata przed końcem jego kadencji upływającej w 2029 roku. Węgierski Komitet Helsiński wskazuje na istotny problem: skrócenie kadencji głowy państwa mogłoby być dopuszczalne, gdyby opierało się na obiektywnych kryteriach naruszenia praworządności, a nie na arbitralnej decyzji politycznej.

W tym miejscu dylemat między „naprawą” a „odwetem” staje się namacalny. O ile reforma ustaw kardynalnych przywraca standardy demokratyczne, o tyle usunięcie konkretnego prezydenta imiennym zapisem w konstytucji, bez formalnej procedury, przypomina wykorzystywanie nadrzędnego prawa do wyrównywania politycznych rachunków.

Polska lekcja demontażu

Węgry mierzą się dziś z wyzwaniem, które Polska zna z doświadczeń koalicji Donalda Tuska po przejęciu władzy w 2023 roku. Model Orbána, oparty na inżynierii konstytucyjnej, przejętych mediach i klientelizmie, wymagał zdecydowanych działań. Jednak, jak zauważają analitycy, jeśli nowa większość sięga po prawo działające wstecz i personalne czystki, daje przeciwnikom paliwo do oskarżeń o stosowanie tej samej logiki „zwycięzca bierze wszystko”, którą sama zwalczała.

Polski przykład pokazuje, że metoda ma znaczenie. System „zawłaszczony” przez jedną partię może wymagać głębokiego demontażu, ale granica między przywracaniem praworządności a jej nadwerężaniem w imię wyższych celów jest niezwykle cienka.

Co zrobi Bruksela?

Komisja Wenecka wysłała już swoich ekspertów do Budapesztu, ale nie wydała jeszcze formalnej opinii w sprawie usunięcia prezydenta Sulyoka. Do czasu ogłoszenia werdyktu wszelkie twierdzenia o tym, że konstytucyjne autorytety pobłogosławiły lub potępiły tę zmianę, są przedwczesne.

Z kolei Komisja Europejska dysponuje znacznie potężniejszym narzędziem: miliardami euro z zamrożonych funduszy, których wypłata zależy od spełnienia kamieni milowych w zakresie praworządności. Pojawia się pokusa, by uznać polityczną orientację Magyara za wystarczający dowód na reformatorskie intencje. Podczas gdy media w regionie, np. na Słowacji, piszą o „powrocie Węgier do Europy”, prasa niemiecka zachowuje większy dystans, oddzielając reset finansowy od metod zmieniania konstytucji.

Testem dla Brukseli będzie to, czy potrafi ocenić metody działania rządu niezależnie od tego, jak bardzo sprzyja jego celom politycznym. Reforma ustaw kardynalnych i zniesienie weta Rady Budżetowej wyglądają na naprawę demokracji. Przymusowe usunięcie prezydenta wygląda na coś zupełnie innego. Węgry stają przed pytaniem, czy da się naprawić zawłaszczony porządek konstytucyjny, nie ucząc jednocześnie kolejnych pokoleń polityków, że konstytucja to tylko narzędzie do usuwania dzisiejszych oponentów. Unijne mechanizmy warunkowości nie dają łatwej odpowiedzi na ten dylemat.