440 MW z Mochoviec zmienia przepływy energii

Słowacki regulator jądrowy ÚJD SR zezwolił 18 września na „rozruch energetyczny” czwartego bloku elektrowni Mochovce. To etap, w którym inżynierowie stopniowo zwiększają moc reaktora i podłączają go do sieci (ÚJD SR, SITA). Kontrolowaną reakcję łańcuchową reaktor podtrzymał po raz pierwszy 6 sierpnia (Slovenské elektrárne). Do rozpoczęcia pracy komercyjnej potrzebne będą jeszcze testy prowadzone przy coraz wyższej mocy. Pytanie, które już kształtuje ekonomikę energii elektrycznej w Europie Środkowej, brzmi jednak prosto: gdy czwarty blok osiągnie pełną moc, kto faktycznie dostanie tę energię?

Od reakcji łańcuchowej do kilowatogodzin

Podczas rozruchu energetycznego inżynierowie stopniowo zwiększają moc cieplną reaktora, podłączają turbiny do sieci i przeprowadzają testy na każdym poziomie mocy. Regulator musi zatwierdzić każdą kolejną podwyżkę, zanim rozpocznie się następna (Aktuality.sk).

Najlepszym punktem odniesienia jest trzeci blok, niemal identyczny z sąsiednią jednostką. Jego rozruch energetyczny zatwierdzono w styczniu 2023 r., a 144-godzinny test pracy przy pełnej mocy zakończył się dziewięć miesięcy później, w październiku (ÚJD SR). Słowacki operator sieci SEPS zakłada, że czwarty blok osiągnie pełną moc do końca 2026 r.; podstacja potrzebna do jego przyłączenia jest już gotowa (Energie-portal). To wciąż plan. Według publicznie dostępnych informacji do 19 września nie ogłoszono jeszcze pierwszej synchronizacji bloku z siecią.

Pierwszy skutek: mniej importu na Słowację

Slovenské elektrárne, operator elektrowni, szacuje, że czwarty blok może pokryć około 13% zużycia energii elektrycznej na Słowacji i zwiększyć udział atomu w krajowej produkcji do około 77,5% (Slovenské elektrárne). W relacji do słowackiego popytu to znaczący przyrost.

Najbardziej prawdopodobnym pierwszym skutkiem będzie ograniczenie zakupów energii od sąsiadów. W 2025 r. Słowacja sprowadziła netto około 4,36 TWh z samych Czech (Novinky). Roczna produkcja czwartego bloku prawdopodobnie zastąpi dużą część tego importu. Czeskie elektrownie stracą więc klienta, zanim nowa energia zacznie płynąć ze Słowacji za granicę.

Wpływ na ceny w państwach sąsiednich zależy od mechanizmu, który warto wyjaśnić. Na połączonym europejskim rynku dnia następnego producenci składają oferty na każdą godzinę, a algorytm dopasowuje podaż do popytu ponad granicami (ACER). Po uruchomieniu reaktora koszt wytworzenia każdej kolejnej megawatogodziny jest relatywnie niski, dlatego elektrownie jądrowe oferują energię tanio i są włączane do pracy w pierwszej kolejności. Obniżają cenę hurtową tylko w tych godzinach, gdy wypierają droższą elektrownię gazową lub węglową, która w przeciwnym razie wyznaczałaby cenę. Korzyść dla sąsiadów pojawia się natomiast wyłącznie wtedy, gdy transgraniczne linie przesyłowe mają wolne moce. Jeśli są przeciążone, tańsza energia pozostaje na Słowacji.

Warunkowa korzyść dla Węgier

Najczęściej wskazywanym beneficjentem będzie zapewne Węgry. W 2025 r. kraj ten sprowadził netto około 9 TWh energii, a import odpowiadał za 20,2% dostaw (Infostart). Zależność od zagranicznej energii wzrosła podczas fali upałów w sierpniu 2026 r., kiedy problemy w elektrowni jądrowej Paks zmusiły Węgry do jeszcze większego oparcia się na imporcie (Profitline, Telex).

Dodatkowe źródło energii jądrowej na Słowacji może złagodzić takie epizody. Węgierska korzyść wymaga jednak jednocześnie niezawodnej pracy czwartego bloku, dostępnych mocy przesyłowych na granicy słowacko-węgierskiej oraz dostatecznie dużej różnicy cen, która uzasadni handel. Żaden z tych warunków nie jest pewny. Nawet przy pełnej mocy czwarty blok nie zastąpi 2 000 MW z Paksu, jeśli węgierska elektrownia ponownie wypadnie z systemu.

Przekroczenia kosztów i rosyjskie paliwo

Trzeci i czwarty blok miały pierwotnie kosztować około 2,8 mld EUR, a ich budowę planowano zakończyć w latach 2012–2013. Zmiany wymuszone względami bezpieczeństwa po katastrofie w Fukushimie, spory z wykonawcami i kolejne opóźnienia podniosły łączny rachunek powyżej 6 mld EUR (Slovenské elektrárne). Te pieniądze już wydano. Pytanie dotyczy więc tego, czy wieloletnia produkcja około 440 MW netto relatywnie taniej energii uzasadnia ryzyko pozostałe do zakończenia rozruchu.

Reaktor nadal korzysta z rosyjskiej technologii paliwowej VVER. Slovenské elektrárne podpisały z Westinghouse i Framatome porozumienia dotyczące opracowania alternatyw, lecz kwalifikacja nowego paliwa, uzyskanie zgód regulatorów i zwiększenie skali produkcji zajmą lata (European Commission). Pierwsze partie paliwa dla czwartego bloku pochodzą z dotychczasowego łańcucha dostaw.

Czwarty blok rzeczywiście zwiększa zdolności wytwórcze regionu, który potrzebuje dodatkowej energii. Jego znaczenie dla sąsiadów zależy jednak mniej od 440 MW zapisanych na tabliczce znamionowej, a bardziej od liczby godzin faktycznej pracy oraz od tego, czy linie łączące Słowację z sąsiednimi państwami będą w stanie przesłać powstałą nadwyżkę.