Moskwa szykuje pozew przeciw Bałtom

Prawo bywa narzędziem polityki wtedy, gdy państwo nie szuka przede wszystkim wyroku, lecz sceny. Wnosi sprawę, aby zmusić przeciwnika do tłumaczeń, wytworzyć temat dla mediów i nadać kampanii politycznej pozór legalistycznej powagi. Taki mechanizm zwykle określa się jako lawfare: użycie instytucji prawnych do celów, których sądy nie były projektowane rozstrzygać.

Rosja przygotowuje właśnie taki ruch wobec Estonii, Łotwy i Litwy. Moskwa zamierza pozwać trzy państwa przed Międzynarodowym Trybunałem Sprawiedliwości, głównym sądem ONZ rozpatrującym spory między państwami, zarzucając im systemową dyskryminację etnicznych Rosjan na podstawie CERD, czyli Międzynarodowej konwencji w sprawie likwidacji wszelkich form dyskryminacji rasowej. Według listy spraw zawisłych przed MTS żaden pozew nie został jeszcze publicznie złożony. Jednak wspólne śledztwo bałtyckich mediów wykazało, że rosyjskie MSZ zleciło moskiewskiej kancelarii Monastyrsky, Zyuba, Stepanov & Partners przygotowanie sprawy z udziałem wskazanych „ekspertów bałtyckich” (Lrytas). Samo przygotowanie wygląda metodycznie. Podstawa materialna zarzutów wydaje się znacznie słabsza. Dlatego ta sprawa ma znaczenie jeszcze przed wejściem na salę rozpraw.

Drzwi prawne, które Rosja próbuje otworzyć

Artykuł 22 CERD pozwala państwom kierować spory dotyczące dyskryminacji do MTS, ale dopiero wtedy, gdy wcześniejsze negocjacje nie przyniosły rezultatu (tekst CERD). Rosja buduje ten warunek od 2022 r.: noty dyplomatyczne do Litwy w listopadzie 2022 r., podobne wystąpienia wobec Łotwy i Estonii, kolejne rundy w latach 2024 i 2025 oraz najnowsza nota do Wilna ze stycznia 2026 r. (LRT). Grigorij Łukjancew, rosyjski urzędnik odpowiedzialny za kwestie praw człowieka, twierdzi, że państwa bałtyckie odpowiadały lekceważąco; Moskwa przedstawia ich milczenie jako dowód, że rozmowy podjęto i że zakończyły się fiaskiem (Daily Beirut).

To nie jest czysta formalność. W sprawie Gruzja przeciw Rosji z 2011 r. MTS odrzucił pozew oparty na CERD, ponieważ wymagane negocjacje przed wniesieniem sprawy nie odbyły się (MTS, sprawa 140). Rosja najwyraźniej dobrze odrobiła tę lekcję proceduralną.

Realne polityki, wyprodukowane prześladowanie

Moskwa nie musi wymyślać wszystkiego od zera. Na Łotwie istnieje postsowiecki status „nieobywatela”, dotyczący głównie osób rosyjskojęzycznych, przepisy pobytowe mogą wiązać stały pobyt ze znajomością języka łotewskiego, a system edukacji opiera się na łotewskim jako języku nauczania (Re:Baltica, łotewska ustawa o edukacji). Rządy bałtyckie opisują te rozwiązania jako politykę integracji i ochrony języka państwowego, nie jako prześladowanie etniczne. Są jednak na tyle czytelne dla odbiorcy międzynarodowego, że Rosja może przepakować je w opowieść o dyskryminacji.

Najmocniejszy propagandowo zarzut Moskwy dotyczy rzekomych planów masowych deportacji rosyjskojęzycznych mieszkańców. Wszystkie trzy rządy kategorycznie temu zaprzeczają, a niezależne dowody nie potwierdzają tej tezy (Euronews, LRT). Państwa bałtyckie wezwały rosyjskich dyplomatów w związku z tym, co określiły jako sfabrykowane oskarżenia deportacyjne, a w marcu 2026 r. podniosły sprawę na posiedzeniu Rady do Spraw Zagranicznych UE, czyli forum ministrów koordynujących politykę zagraniczną. Szefowa unijnej dyplomacji Kaja Kallas wyraziła solidarność z państwami bałtyckimi (Euronews).

Europa widzi bezpieczeństwo, nie spór prawny

Państwa frontowe traktują groźbę pozwu przed MTS jako element szerszej presji. Finlandia umieszcza działania prawne wobec państw bałtyckich obok prowokacji granicznych, dezinformacji i zastraszania wojskowego (Yle). Parlament Europejski potępił rosyjskie prowokacje wobec Finlandii, państw bałtyckich i Rumunii jako część szerszego wzorca presji (STTInfo). Sygnał jest spójny: na wschodniej flance UE groźba procesu jest odczytywana jako broń polityczna, nie zwykły spór o prawa mniejszości.

Ta diagnoza porządkuje publiczną odpowiedź UE, ale zarazem ją utrudnia. Odrzucenie sprawy Moskwy z góry może wyglądać tak, jakby skargi dotyczące praw mniejszości zawsze były traktowane jako zła wiara. Wejście w szczegółową polemikę prawną grozi natomiast podniesieniem wiarygodności sprawy zaprojektowanej bardziej pod nagłówki niż pod realne środki ochrony prawnej.

Czego Trybunał nie może zrobić

Nawet gdyby Rosja pokonała wszystkie bariery proceduralne, instrumenty MTS byłyby ograniczone: Trybunał mógłby stwierdzić, że konkretne środki naruszyły konwencję, nakazać ich zaprzestanie, ewentualnie wydać środki tymczasowe. Nie może jednak przepisać polityki bezpieczeństwa państw bałtyckich (MTS, sprawa 166). Niezweryfikowane pozostaje też, czy któraś ze stron złożyła zastrzeżenia do artykułu 22 CERD, które mogłyby całkowicie zablokować jurysdykcję Trybunału (UN Treaty Collection).

W tej strategii sam wyrok jest drugorzędny. Jeszcze przed złożeniem pozwu Rosja przesunęła spór z polityki bezpieczeństwa państw bałtyckich na obronę praw mniejszości, zmuszając trzy państwa UE do odpowiadania na zarzut skonstruowany w Moskwie.