NATO wzmacnia obronę Bałtyku

Przez 22 lata, od 2004 r., natowska misja Baltic Air Policing działała jak procedura czasu pokoju: sojusznicze myśliwce stacjonujące na Litwie i w Estonii startowały, gdy rosyjskie samoloty leciały bez transponderów, identyfikowały je wzrokowo i odprowadzały poza przestrzeń państw bałtyckich. Na tegorocznym szczycie NATO Sojusz przekwalifikował tę misję na obronę powietrzną (LRT). Kanclerz Niemiec Friedrich Merz nazwał tę decyzję kamieniem milowym wymuszonym przez rosyjskie prowokacje (Bundesregierung). W praktyce znaczenie tej zmiany zależy jednak nie od nazwy przyjętej na szczycie, lecz od tego, czy na ziemi pojawią się nowe procedury, sprzęt i uprawnienia do strzelania.

Co stara misja mogła, a czego nie mogła zrobić

Litwa, Łotwa i Estonia nie mają własnych samolotów myśliwskich. Ochrona ich przestrzeni powietrznej zależy więc w całości od rotacyjnych kontyngentów sojuszniczych, zwykle rozmieszczanych na cztery miesiące. NATO definiowało dotychczasowe zadanie tych kontyngentów jako air policing: wykryć obcy statek powietrzny, przechwycić go, rozpoznać wzrokowo i eskortować (NATO). Wobec rosyjskiego samolotu wojskowego taki schemat jest wystarczający. Wobec nisko lecącego drona albo nadlatującego pocisku manewrującego traci sens, bo pilot nie rozwiąże problemu rakiety samym spojrzeniem.

Obrona powietrzna w natowskim Zintegrowanym Systemie Obrony Powietrznej i Przeciwrakietowej oznacza inny mechanizm: centra dowodzenia, sensory, myśliwce i naziemne zestawy przechwytujące mają działać razem, aby wykrywać i niszczyć drony, rakiety oraz samoloty (NATO IAMD). Różnica między tymi modelami nie jest semantyczna. Mierzy się ją sekundami potrzebnymi na decyzję.

W maju rumuński F-16 pełniący dyżur w ramach bałtyckiej rotacji zestrzelił drona w estońskiej przestrzeni powietrznej. Było to pierwsze strącenie celu w historii tej misji od ponad dwóch dekad (Romania Insider, defence-industry.eu). Kilka dni później prezydenci trzech państw bałtyckich wspólnie zażądali podniesienia misji do poziomu obrony powietrznej. NATO nie wyjaśniło, czy zestrzelenie wynikało z formalnej zmiany zasad użycia siły, czy z jednorazowej zgody. Incydent odsłonił jednak zasadnicze napięcie: misję zaprojektowaną do eskortowania samolotów zaczęto wykorzystywać do walki z dronami.

Skąd miałby przyjść rozkaz

Były dowódca estońskich sił powietrznych Jaak Tarien powiedział ERR, że praktyczna korzyść z tej zmiany polegałaby na jaśniejszym łańcuchu dowodzenia w czasie pokoju: kto widzi zagrożenie, kto je klasyfikuje i kto wydaje rozkaz strzału (ERR). Ten łańcuch prowadzi przez CAOC Uedem, natowskie centrum operacji powietrznych w północnych Niemczech, które koordynuje aktywność lotniczą Sojuszu od Arktyki po Alpy (CAOC Uedem).

W praktyce wyglądałoby to tak: operator radaru w państwie bałtyckim wykrywa niezidentyfikowanego drona. Ślad trafia do Uedem. Oficer w centrum musi ustalić, czy ma stałe upoważnienie do wydania rozkazu zniszczenia celu. W starym modelu odpowiedź była przewidywalna: poderwać myśliwce i sprawdzić obiekt wzrokowo. Obrona powietrzna wymaga decyzji szybszej niż lot pilota do punktu przechwycenia.

NATO ćwiczy już elementy tej architektury. W czerwcu myśliwce, naziemne zestawy przechwytujące i natowskie samoloty wczesnego ostrzegania działały razem podczas ćwiczeń nad Bałtykiem i Morzem Czarnym (IRIA, defence-industry.eu). Planowany zakup samolotów Saab GlobalEye ma wzmocnić zdolność wykrywania nisko lecących zagrożeń, z którymi radary naziemne radzą sobie słabiej (GP). Części układanki są więc znane. Nie wiadomo natomiast, czy będą działały na podstawie stałego mandatu, czy nadal w logice doraźnych zgód.

Czego NATO nie pokazało

Żadne z cytowanych źródeł nie potwierdziło zmian, które nadałyby nowej etykiecie realną treść: nowych zasad użycia siły w czasie pokoju, odejścia od wymogu identyfikacji wzrokowej, stałego rozmieszczenia naziemnej obrony powietrznej w państwach bałtyckich ani wcześniejszego przekazania uprawnień, które pozwalałyby oficerowi CAOC wydać rozkaz zestrzelenia bez telefonu do stolicy państwa członkowskiego. Tarien zaznaczył, że wrażliwe szczegóły prawdopodobnie pozostaną niejawne. W przypadku zasad użycia siły to zrozumiałe. Trudniej jednak uzasadnić pełną niejawność tego, czy baterie przechwytujące rzeczywiście stoją w krajach bałtyckich.

Rosyjskie loty dronów nad terytorium państw sojuszniczych sprawdzały właśnie tę lukę. Raport IISS określił je jako rozpoznanie walką: testowanie, ile czasu NATO potrzebuje, by przejść od wykrycia celu do decyzji o otwarciu ognia (Forsal). Polska debata obronna prowadzi do podobnego wniosku od strony sprzętowej: szybsze decyzje nie wystarczą, jeśli brakuje baterii, sensorów i amunicji zdolnych te decyzje wykonać (Defence24).

Polityczny awans misji już nastąpił. Majowe zestrzelenie przez rumuńskiego F-16 pokazało, że stary model przestał pasować do rzeczywistości. Teraz dowództwo w CAOC Uedem oraz państwa sojusznicze wystawiające samoloty i baterie muszą pokazać część operacyjną: rozmieszczone systemy tam, gdzie można je ujawnić, stałe reguły tam, gdzie wymaga tego czas reakcji, oraz doktrynę, która nie każe pilotowi rozwiązywać problemu pocisku manewrującego wzrokowo.