NATO wzmacnia obronę powietrzną Bałtyku

9 lipca rosyjskie siły przeprowadziły niezapowiedziane ćwiczenia ogniowe na jeziorze Pejpus, akwenie dzielonym przez Estonię i Rosję (ERR, Eurointegration). Nikt nie ucierpiał, granica nie została naruszona. Sens tej operacji był polityczny: Moskwa sprawdziła, czy wschodnia granica NATO opiera się na realnej zdolności reagowania, czy głównie na języku deklaracji. Moment wybrano nieprzypadkowo, kilka dni przed szczytem Sojuszu w Ankarze.

Samo ćwiczenie było mniej istotne niż zmiana, w którą się wpisało. NATO przekształca misję Baltic Air Policing w model bliższy obronie powietrznej, z szerszym mandatem do działania wobec wrogich obiektów (NATO Allied Air Command, Defence24). Przez dwie dekady była to przede wszystkim powietrzna straż graniczna: sojusznicze myśliwce rotacyjnie stacjonujące w Estonii, Łotwie i Litwie identyfikowały, śledziły i eskortowały podejrzane samoloty. Teraz zmienia się nie tylko nazwa misji, lecz zakres tego, co piloci mogą zrobić.

Kto decyduje i jak szybko

W starym modelu reakcja na zagrożenie w przestrzeni powietrznej wymagała politycznej zgody ze stolic państw. Nowa struktura przesuwa większą część decyzji do wojskowego łańcucha dowodzenia NATO, przede wszystkim do SACEUR, czyli naczelnego dowódcy sił sojuszniczych w Europie, oraz podporządkowanych mu oficerów dowództwa powietrznego (Grosswald, ERR). Czas reakcji powinien się skrócić. Prezydent Litwy Gitanas Nausėda przedstawił tę zmianę jako bezpośrednią odpowiedź na zagrożenia z Rosji i Białorusi (LRT).

Tyle że NATO nie jest jednolitymi siłami powietrznymi suwerennego państwa. Samoloty, załogi i uzbrojenie wystawiają poszczególni sojusznicy. Każde państwo może określić warunki użycia własnych maszyn i rakiet, czyli w natowskim żargonie wprowadzić tzw. zastrzeżenia narodowe. Łańcuch dowodzenia wygląda więc mocniej na papierze. W praktyce jego szybkość zależy od tego, ile realnej swobody państwa oddadzą dowódcom NATO.

Dlaczego małe incydenty się sumują

Pejpus nie był odosobnionym epizodem. Według źródeł litewskich myśliwce NATO w ciągu jednego tygodnia cztery razy startowały do przechwycenia rosyjskich samolotów (TV3). Szef łotewskiej straży granicznej ocenił z kolei, że Łotwa jest głównym celem białoruskich działań hybrydowych, łączących presję migracyjną, sabotaż i rozpoznanie wywiadowcze (news.inbox.lv).

Każdy z tych incydentów osobno jest niewielki. Razem wymuszają na NATO niewygodny wybór: utrzymać powolną ścieżkę politycznej autoryzacji albo przekazać dowódcom wojskowym większą swobodę działania. Rosja korzysta z obu wariantów. Zwłoka pokazuje słabość, szybsza delegacja decyzji odsłania pytanie o odpowiedzialność.

Nie każde państwo traktuje podobne prowokacje jak zapowiedź eskalacji. Fińskie władze wspierają odstraszanie, ale nie podniosły politycznej temperatury po ćwiczeniach na Pejpusie (Yle). W polskiej debacie pojawiły się ostrzeżenia przed straszeniem wojną, bo nadmierne wzmacnianie każdego incydentu może dawać Moskwie efekt polityczny, którego szuka (Krytyka Polityczna). Estoński wywiad ocenił, że rosyjska aktywność ma przede wszystkim przestraszyć zachodnie społeczeństwa, a jednocześnie nie dostrzegł oznak przygotowań do bliskiej operacji wojskowej w regionie bałtyckim (Eurointegration).

Reguły, których nie widać

Deklaracja ze szczytu NATO w Ankarze wskazała zintegrowaną obronę powietrzną i przeciwrakietową jako priorytet (NATO). Szczegółowe zasady pozostają jednak tajne: kiedy pilot może otworzyć ogień, jaki standard identyfikacji musi zostać spełniony i kto ponosi polityczną odpowiedzialność za pierwszą decyzję o użyciu siły. Prawo traktatowe UE pozostawia bezpieczeństwo narodowe wyłącznej kompetencji państw członkowskich (art. 4 TUE), więc Bruksela nie może nadzorować decyzji NATO w obronie powietrznej. Mogłyby to robić parlamenty narodowe, ale niejawny charakter reguł utrudnia realną kontrolę.

NATO przyspiesza reakcję na wschodniej flance, ale jednocześnie publiczna wiedza o tym, kto jako pierwszy może autoryzować użycie siły w kryzysie bałtyckim, staje się coraz skromniejsza. Na tę lukę europejskie parlamenty powinny odpowiedzieć, zanim kolejny „mały” incydent wymusi decyzję w czasie liczonym w minutach.