Nowy szczep Eboli omija 3.5m szczepionek

Ponad 1 000 podejrzanych zakażeń. Ponad 240 zgonów. Region objęty wojną, do którego pracownicy ochrony zdrowia docierają z trudem. I ani jednej zatwierdzonej szczepionki przeciwko wirusowi, który wywołał obecną falę zachorowań. Epidemia we wschodnim Kongu pokazuje lukę, której nie zamknęła dekada przygotowań do eboli: zgromadzone na świecie szczepionki i terapie są wymierzone w inny gatunek wirusa niż ten, który teraz się rozprzestrzenia.

Klucz dorobiony do złego zamka

Wirus krążący w prowincji Ituri w Demokratycznej Republice Konga należy do gatunku Bundibugyo, po raz pierwszy rozpoznanego w Ugandzie w 2007 r.. Wcześniej pojawił się tylko dwa razy, w niewielkich ogniskach, które nie przebiły się do globalnej debaty. Właśnie ta rzadkość stała się problemem. Wszystkie szczepionki opracowane po wyniszczającej epidemii eboli w Afryce Zachodniej w 2014 r. celują w gatunek Zaire.

Mechanizm jest prosty: szczepionka uczy układ odpornościowy rozpoznawania konkretnego białka na powierzchni wirusa, tzw. glikoproteiny. Ervebo firmy Merck, preparat, który pomógł wygasić ostatnie ogniska wywołane gatunkiem Zaire, przygotowuje organizm do wykrycia właśnie jego glikoproteiny. Wariant Bundibugyo różni się od niej o około 30% sekwencji genetycznej. To wystarczająco dużo, by odpowiedź odpornościowa była niepewna.

WHO zebrała ekspertów pod koniec maja i uznała, że dowody na ochronę krzyżową są „bardzo ograniczone i niewystarczające”. Małe badanie na naczelnych pokazało częściową przeżywalność po podaniu szczepionki przeciwko Zaire, ale wszystkie zaszczepione zwierzęta i tak zachorowały. Podobnie wygląda sytuacja z zatwierdzonymi terapiami przeciwciałowymi, Inmazeb i Ebanga, które raczej nie zadziałają przy obecnym wirusie. W globalnych magazynach znajduje się ponad 3,5 mln dawek Ervebo, lecz są to dawki przeciw patogenowi, który nie odpowiada za tę epidemię.

Reakcja spóźniona wobec wirusa

WHO ogłosiła stan zagrożenia zdrowia publicznego o znaczeniu międzynarodowym 17 maja, zaledwie dwa dni po oficjalnym komunikacie władz DRK. Tak szybka decyzja jest nietypowa i pokazuje, jak długo wirus musiał krążyć poza systemem wykrywania. Gdy laboratoria potwierdziły Bundibugyo, skala zachorowań była już duża. Na początku czerwca laboratoryjnie potwierdzono około 282 przypadków i 42 zgony, a liczba przypadków podejrzanych przekroczyła 1 000.

Działania epidemiologiczne utrudnia konflikt zbrojny. Rebeliancka grupa M23 kontroluje miasta w sąsiednich prowincjach, w tym Gomę, ponadmilionowy ośrodek przy granicy z Rwandą. Bojownicy ADF zabili siedem osób w Beni, czyli na obszarze również dotkniętym epidemią. Setki próbek diagnostycznych nadal czekają na badanie. Uganda potwierdziła dziewięć przypadków i zamknęła granicę.

Przyspieszono prace nad dwiema szczepionkami. Platforma ChAdOx1 Uniwersytetu Oksfordzkiego, wywodząca się z technologii szczepionki AstraZeneca przeciw Covid-19, mogłaby dać dawki do badań w ciągu dwóch–trzech miesięcy. Drugi kandydat, opracowywany przez IAVI, wykorzystuje nieszkodliwy wirus zwierząt gospodarskich jako nośnik białek Bundibugyo i potrzebuje siedmiu–dziewięciu miesięcy. Żaden z preparatów nie był testowany na ludziach. Gavi zadeklarowała 50 mln USD na przyspieszenie produkcji, ale dopiero wtedy, gdy pojawią się dane o skuteczności.

Czego Europa nie potrafi zrobić

Na terytorium UE trafił jeden potwierdzony przypadek eboli: amerykański pracownik ochrony zdrowia przyjęty 20 maja do berlińskiej kliniki Charité. Włoska chirurg MSF ewakuowana do rzymskiego Instytutu Spallanzaniego miała wynik ujemny. Dwa podejrzane przypadki w Brazylii okazały się zapaleniem opon mózgowych i malarią. ECDC ocenia ryzyko dla obywateli Europy jako bardzo niskie.

Rozprzestrzenienie epidemii w Europie jest mało prawdopodobne. Obecny kryzys odsłonił jednak słaby punkt unijnej architektury zdrowotnej po Covid-19. HERA, agencja powołana do zabezpieczania szczepionek i leków w sytuacjach kryzysowych, stworzyła mechanizmy wspólnych zakupów oraz 22 strategiczne rezerwy w państwach członkowskich. Ten model zadziałał przy małpiej ospie w 2022 r., ponieważ zatwierdzona szczepionka już istniała. Przy Bundibugyo nie ma czego kupować. UE przeznaczyła więc 7,4 mln EUR dla WHO na badania kliniczne, de facto przekazując problem na zewnątrz.

Reakcje państw pozostają niespójne. Włochy wprowadziły pięciostopniową klasyfikację ryzyka i obowiązkowe deklaracje zdrowotne dla osób przybywających z DRK i Ugandy. Niemcy opierają system na siedmiu wyspecjalizowanych stacjach izolacyjnych. Francja wzmocniła nadzór na Majotcie, ale nie ma jednolitego protokołu kwarantanny uzgodnionego z innymi państwami członkowskimi.

Świat wydał miliardy na przygotowanie się do poprzedniej eboli, nie do następnej. Bundibugyo pozostawał szczepem „komercyjnie nieinteresującym”, jak określali to niemieccy eksperci zdrowotni, więc był pomijany, dopóki przestał być epidemiologiczną rzadkością. To, czy obecny kryzys uruchomi inwestycje w szczepionki przeciw wielu gatunkom eboli, czy zniknie z pamięci po wygaśnięciu alarmu, powie więcej o realnej gotowości pandemicznej niż najbardziej rozbudowane instytucjonalne schematy.