Nikozja odrzuca plan dwóch państw

W 52. rocznicę tureckiej interwencji wojskowej prezydent Nikos Christodoulides wyznaczył granice, których Nikozja nie zamierza przesuwać: Cypr pozostaje jedną republiką, nie będzie formuły dwóch państw ani „ukrytej konfederacji”, w której federalna etykieta zasłaniałaby dwa suwerenne rządy (Euronews FR, Philenews). To nie jest wyłącznie spór o ustrój wyspy. Od tych warunków zależy górny pułap relacji UE z Turcją, bo Cypr ma narzędzia, by ten pułap utrzymać.

Jedno państwo członkowskie, dwa rodzaje blokady

Unia traktuje Republikę Cypryjską jako państwo członkowskie obejmujące całą wyspę. Na północy kontrolowanej przez Turcję prawo UE jest w większości zawieszone do czasu zjednoczenia, na podstawie protokołu nr 10 do traktatu akcesyjnego (Protocol No 10).

Daje to Nikozji bezpośrednie weto w każdej decyzji unijnej wymagającej jednomyślności, czyli zgody wszystkich państw członkowskich. Do tej kategorii należą negocjacje akcesyjne Turcji, stanowiska w polityce zagranicznej i dostęp Ankary do współpracy obronnej z UE (TEU Article 24). Cypr może zablokować każdą z tych spraw samodzielnie.

Przy innych tematach, takich jak modernizacja unii celnej czy liberalizacja wizowa, formalnego weta nie ma. Mechanizm działa jednak inaczej: Rada Europejska, w której szefowie państw i rządów wyznaczają kierunek polityki UE, pracuje przez konsensus. Sprzeciw jednego rządu często wystarcza, by sprawa nie trafiła realnie na stół (TEU Article 15). Przywódcy rzadko wracają do dossier, gdy jedna stolica sygnalizuje blokadę.

Tak wyglądała praktyka ostatnich lat. W 2018 r. Rada zamroziła rozdziały akcesyjne i prace nad unią celną (Council, June 2018). W 2019 r., po tureckich odwiertach na wodach cypryjskich, zawiesiła dialog wysokiego szczebla i obcięła fundusze przedakcesyjne (Council, July 2019). W lipcu Turcja dostała jedynie wąskie porozumienie o współpracy celnej, a nie modernizację unii celnej, ścieżkę wizową czy dostęp do współpracy obronnej, których oczekiwała Ankara (DG TAXUD).

Paryż wzmacnia blokadę, Berlin szuka obejścia

Francja traktuje Cypr jako test suwerenności. Ambasador Francji w Nikozji mówiła o „niezwykle silnym” partnerstwie obronnym i podkreśliła, że każde rozwiązanie musi mieścić się w formule ONZ: dwustrefowej, dwuwspólnotowej federacji z jedną suwerennością (French Embassy Cyprus). Paryż nie widzi powodu, by oddzielać współpracę z Turcją od postępu w sprawie cypryjskiej (Euronews FR).

Niemcy ciągną w przeciwną stronę. Berlin uznaje Republikę Cypryjską za jedyny legalny rząd wyspy (German Foreign Ministry), ale chce współpracować z Ankarą w sprawach migracji, energii i obrony NATO bez czekania na porozumienie cypryjskie (Eurotopics).

Między tymi stanowiskami znajduje się Italia. 13 lipca Komisja powołała włoskiego wiceprzewodniczącego Raffaele Fitto na specjalnego przedstawiciela ds. Cypru. Ma wspierać proces pokojowy prowadzony przez ONZ i pilnować, by ewentualne porozumienie było zgodne z prawem UE (EUAlive, Formiche). Turcja odrzuciła tę nominację. Jej MSZ stwierdziło, że Unia straciła bezstronność w chwili przyjęcia Cypru do wspólnoty, a rozwiązanie wymaga uznania dwóch suwerennych państw na zasadzie równości (Turkish MFA). Władze Turków cypryjskich również uznały mandat Fitto za nielegalny (Euractiv).

Co może odblokować wizyta Guterresa, a czego nie

Sekretarz generalny ONZ Antonio Guterres odwiedzi Cypr w dniach 27-29 lipca. Formalny mandat mediacyjny ma jego wysłanniczka María Angela Holguín (DW). Fitto nie może ich zastąpić. Jego znaczenie zacznie się dopiero wtedy, gdy dyplomacja ruszy z miejsca: Komisja będzie miała wtedy osobę odpowiedzialną za techniczną pracę nad dostosowaniem ewentualnego porozumienia do prawa UE.

Według cypryjskich mediów dokument przyjęty przez wszystkie 27 państw członkowskich stwierdza, że Unia „przywiązuje szczególne znaczenie” do wznowienia rozmów cypryjskich jako kroku ku wzmocnieniu współpracy UE z Turcją (CNA, Politis). To jeszcze nie formalny warunek. Ale bilans od 2018 r. jest spójny: akcesja i obrona pozostają twardymi blokadami, bo Cypr ma traktatowe weto; sprawy celne i wizowe są blokadami politycznymi, bo Nikozja decyduje, czy przywódcy w ogóle otworzą drzwi. Spór o suwerenność wyspy zamieszkanej przez mniej niż milion ludzi nadal wyznacza granice relacji UE z 85-milionowym sojusznikiem z NATO. Rocznicowe wystąpienie Christodoulidesa było sygnałem dla Ankary i Berlina: sufit się nie podniósł.