Nikozja wiąże €150bn dla Turcji ze zjednoczeniem

Unia ma wobec Turcji cały zestaw zachęt: ruch bezwizowy, modernizację umowy handlowej, współpracę migracyjną i potencjalny dostęp do 150 mld EUR z nowego funduszu obronnego. Cypr chce, by żaden z tych elementów nie ruszył bez postępu w sprawie zjednoczenia wyspy. Ten warunek trafił teraz do Brukseli, dokąd przyjechała specjalna wysłanniczka ONZ ds. Cypru Maria Angela Holguin, sprawdzająca, co UE byłaby gotowa położyć na stole (Cyprus Mail, Philenews).

Holguin przez trzy tygodnie krążyła między Nikozją, Ankarą i Atenami, przygotowując ewentualną konferencję w formule „pięć plus jeden”: dwie społeczności cypryjskie, Grecja, Turcja i Wielka Brytania, pod przewodnictwem sekretarza generalnego ONZ Antónia Guterresa. Format negocjacji pozostaje w rękach ONZ. Realne zachęty, które mogłyby skłonić Turcję do ruchu, leżą jednak w Brukseli. Spór o to, czy powiązać je z kwestią cypryjską, dzieli państwa UE.

Co Bruksela może zatrzymać

Unijna dźwignia wobec Ankary ma cztery części. Pierwsza to handel, czyli modernizacja unii celnej regulującej bezcłowy przepływ towarów. Druga to podróże: liberalizacja wizowa dla obywateli Turcji, od lat blokowana przez niespełnione kryteria (European Commission). Trzecia to migracja, a więc głębsza współpraca przy zarządzaniu ruchem uchodźczym. Czwarta to obronność: możliwy dostęp do SAFE, nowego instrumentu finansowania inwestycji obronnych UE, opartego na pożyczkach do 150 mld EUR, przyjętego w maju 2025 r. (Council of the EU).

Państwa spoza UE mogą korzystać z SAFE tylko za zgodą Rady UE. W praktyce oznacza to, że sprzeciw jednego państwa członkowskiego wystarczy, by zablokować Turcji dostęp do instrumentu.

Także proces akcesyjny Ankary od dawna daje Cyprowi formalne narzędzia nacisku. Osiem rozdziałów negocjacji członkowskich, czyli etapów, które państwo kandydujące musi zamknąć przed wejściem do UE, pozostaje zamrożonych do czasu, aż Turcja rozszerzy swoją umowę celną na Cypr (European Commission). Warunki wstrzymywania korzyści istnieją więc już dziś. Pytanie brzmi, kto i kiedy zdecyduje się ich użyć.

Nikozja naciska

Prezydent Cypru Nikos Christodoulides przez cały czerwiec zabiegał o większą rolę UE w procesie ONZ. Spotkał się z przewodniczącym Rady Europejskiej Antóniem Costą, a minister spraw zagranicznych Constantinos Kombos mówił o celowym „powiązaniu” dossier unijno-tureckich ze ścieżką porozumienia cypryjskiego, według Proto Thema.

Podstawę prawną daje Nikozji formuła przyjęta przez przywódców UE w kwietniu 2024 r. Uzgodniono wtedy, że zaangażowanie wobec Turcji ma być „etapowe, proporcjonalne i odwracalne” (European Council). Dla Cypru to nie jest dyplomatyczna ozdobność, lecz instrukcja obsługi hamulca: każde państwo członkowskie może argumentować, że warunki nie zostały spełnione, i spowalniać kolejne decyzje dotyczące Turcji.

Pozycję Nikozji wzmocniła Francja, podpisując na początku czerwca porozumienie o współpracy obronnej z Cyprem i pogłębiając dostęp wojskowy we wschodniej części Morza Śródziemnego. Prezydent Turcji Recep Tayyip Erdogan publicznie zaprotestował (Arab News). Paryż traktuje Cypr jako partnera bezpieczeństwa, a Nikozja próbuje przełożyć tę relację na ciężar polityczny w Brukseli.

Stolice, które potrzebują Ankary

Nie wszystkie rządy chcą, by unijne korzyści dla Turcji stały się zakładnikiem rozmów o zjednoczeniu Cypru. Niemcy potrzebują Ankary w sprawach migracji, koordynacji w NATO i stabilności na Bliskim Wschodzie (Bundesregierung). Berlin krytykuje Turcję za naruszenia prawa międzynarodowego, ale nie chce zamrażać współpracy na całej linii (taz).

Podobnie patrzą na to Włochy. Dla Rzymu Turcja pozostaje ważna ze względu na energię, bezpieczeństwo i równowagę w basenie Morza Śródziemnego. Włoski interes polega raczej na utrzymaniu kanałów z Ankarą niż na uzależnieniu każdego dossier od cypryjskiego procesu pokojowego.

Podział jest strukturalny: państwa najbardziej zainteresowane twardą warunkowością wobec Turcji nie są tymi, które poniosłyby największy koszt utraty tureckiej współpracy.

Odpowiedź Turcji: brak oferty

Publiczne stanowisko Ankary rozmija się z punktem wyjścia ONZ, czyli federacją dwustrefową i dwuwspólnotową, w której obie społeczności dzieliłyby jedno państwo. Tureckie ministerstwo obrony utrzymuje, że możliwe jest tylko rozwiązanie dwupaństwowe (Proto Thema). Tureckie MSZ nazywa próby pomijania praw Turków cypryjskich „niedopuszczalnymi” (Hürriyet Daily News).

Spór o uznanie Republiki Cypryjskiej wraca przy każdym bocznym dossier. Gdy Turcja wykluczyła Cypr z przygotowawczych spotkań klimatycznych przed COP31, ministrowie państw UE upomnieli Ankarę, przypominając, że problem cypryjski nie znika nawet w technicznych formatach współpracy (Internazionale/Reuters).

Nie padła dotąd żadna wiążąca deklaracja Turcji, która wskazywałaby, jaką unijną korzyść Ankara byłaby gotowa wymienić na ruch w sprawie zjednoczenia wyspy.

Jeszcze w tym roku Cypr obejmie rotacyjną prezydencję w Radzie UE. Da to Nikozji wpływ na porządek prac dotyczących obronności, migracji i południowego sąsiedztwa. Ustalanie agendy ma znaczenie: Cypr może decydować, co i kiedy trafi pod dyskusję. Nie może jednak wymusić głosowań ani narzucić decyzji pozostałym rządom.

Rada Bezpieczeństwa ONZ ma rozmawiać o Cyprze 16 lipca (Cyprus Mail). Holguin wróci na wyspę na początku lipca.

Stół negocjacyjny należy do ONZ. Zachęty wokół niego kontroluje UE. Cypr próbuje połączyć te dwa porządki w jeden mechanizm nacisku, ale zadziała on tylko wtedy, gdy Turcja uzna, że unijne menu jest warte politycznej ceny.