Pfizer zajmuje opłaty lotnicze

Spór o niewykorzystane szczepionki przeciw COVID-19 wyszedł poza sektor zdrowia i dotknął infrastruktury, od której zależy codzienne funkcjonowanie europejskiego lotnictwa. Pfizer i BioNTech uzyskały w belgijskim sądzie zajęcie opłat trasowych, czyli pieniędzy, które linie lotnicze płacą za przelot przez przestrzeń powietrzną danego państwa. Środki zostały zablokowane, zanim trafiły do Polski i Rumunii. W praktyce oznacza to, że agencje żeglugi powietrznej obu krajów, zatrudniające kontrolerów prowadzących samoloty przez ich przestrzeń, straciły dostęp do większości swoich przychodów (Dziennik Gazeta Prawna, Zone Bourse/Reuters). Samoloty nadal latają. Przestały natomiast płynąć pieniądze, z których finansowana jest praca ludzi odpowiadających za bezpieczeństwo tych lotów.

Jak rachunek za szczepionki trafił na ekran radaru

Mechanizm jest prosty, ale jego skutki wykraczają poza zwykłą egzekucję długu. Eurocontrol, brukselska organizacja koordynująca zarządzanie ruchem lotniczym w Europie, prowadzi Centralne Biuro Opłat Trasowych. To ono pobiera od linii lotniczych opłaty za korzystanie z przestrzeni powietrznej, a następnie przekazuje poszczególnym państwom należną im część.

Pfizer nie zajął sprzętu, nie uziemił samolotów i nie wszedł na rachunki operacyjne agencji. Poszedł do belgijskiego sądu, uzyskał tytuł wykonawczy, czyli sądowo potwierdzone prawo do egzekucji należności, a następnie skierował komorników do pieniędzy znajdujących się w Eurocontrol, zanim dotarły do Warszawy i Bukaresztu.

Źródłem sporu są pandemiczne kontrakty. Komisja Europejska negocjowała umowy zakupu szczepionek z producentami w imieniu państw członkowskich, ale formalnym nabywcą przypisanych dawek pozostawało każde państwo z osobna (Komisja Europejska). Kontrakt BioNTech/Pfizer stał się do końca 2023 r. główną umową szczepionkową Unii, co potwierdza Europejski Trybunał Obrachunkowy. Gdy popyt na szczepionki załamał się, a część rządów odmówiła zapłaty za dawki, których nie chciała już odbierać, zobowiązania nie zniknęły. Z punktu widzenia producentów stały się wymagalnym długiem.

Dwie agencje w cudzym sporze

Polska Agencja Żeglugi Powietrznej poinformowała 1 lipca, że Eurocontrol zawiadomił ją o zamrożeniu obecnych i przyszłych przelewów w ramach egzekucji prowadzonej przez Pfizer, choć PAŻP nie była stroną żadnej umowy szczepionkowej (Newsweek Polska). Opłaty trasowe stanowią ponad 80% przychodów agencji (Aviation24). Według doniesień medialnych polski wyrok obejmuje ok. 5,6 mld PLN plus koszty (Business Insider Polska, Rzeczpospolita). Minister infrastruktury Dariusz Klimczak ocenił, że PAŻP może potrzebować ok. 1 mld PLN, aby utrzymać działalność do końca roku (Do Rzeczy).

Ten sam problem ma rumuńska ROMATSA. Minister finansów Alexandru Nazare wyjaśnił, że egzekucja obejmuje środki pobierane przez Eurocontrol w imieniu Rumunii, a nie rachunki samej agencji (Lumea Politică). Rumuński wyrok ma opiewać na ok. 600 mln EUR za dawki zamówione, lecz nieodebrane (Jurnalul). ROMATSA ostrzegła, że gotówka operacyjna może wyczerpać się w ciągu kilku tygodni. Oba rządy kwestionują egzekucję przed belgijskimi sądami; ruch lotniczy na razie odbywa się normalnie (Radio Romania International, Radio Cluj).

Dlaczego stawka wykracza poza Polskę i Rumunię

Stanowisko Pfizera jest czytelne: umowy były ważne, sąd przyznał rację spółce, a egzekucja długu odbywa się przy użyciu standardowych narzędzi prawnych (Rzeczpospolita). Ten argument ma ciężar. Jeśli państwa mogą w kryzysie rezerwować moce produkcyjne, a po jego zakończeniu odmówić zapłaty, kolejne negocjacje pandemiczne będą dla producentów znacznie trudniejsze i droższe.

Problem leży w sposobie egzekucji. Nawet jeśli dług jest realny, zajęcie przychodów agencji żeglugi powietrznej zamienia kontrolerów lotu i systemy radarowe w narzędzie nacisku w sporze o zakupy medyczne. Agencje nie podpisywały kontraktów szczepionkowych. Ich zadaniem jest prowadzenie ruchu lotniczego. Odcięcie ich od finansowania nie rozwiązuje sporu o faktury, lecz zwiększa presję na rządy przez ryzyko kolejnego kryzysu.

System opłat trasowych Eurocontrol działa jako wspólny europejski punkt poboru. To oznacza, że każdy wierzyciel dysponujący wykonalnym orzeczeniem i potrafiący wskazać środki przepływające przez Brukselę może próbować zastosować podobny mechanizm wobec innego państwa członkowskiego. Pełne orzeczenia belgijskich sądów nie zostały opublikowane, a zasadnicze pytanie prawne pozostaje otwarte: czy przychody finansujące publiczne usługi bezpieczeństwa powinny podlegać zwykłej egzekucji długu handlowego? Ani Polska, ani Rumunia nie rozstrzygnęły jeszcze tej kwestii przed sądem. Dopóki to się nie stanie, każdy rząd w UE mający zaległe zobowiązania ma powód, by uważnie patrzeć na pieniądze przechodzące przez Brukselę w drodze do krajowych instytucji.