PiS wiąże Wołyń z akcesją Ukrainy

Spór o pamięć wołyńską przestał być w Polsce wyłącznie sprawą historyków, rodzin ofiar i polityki symbolicznej. PiS przenosi go teraz w miejsce, w którym każde państwo członkowskie ma realną dźwignię nacisku: do procesu rozszerzenia Unii Europejskiej. A w tym procesie Ukraina będzie potrzebowała zgody wszystkich stolic nie raz, lecz wielokrotnie.

Jarosław Kaczyński stwierdził, że Ukraina nie może wejść do UE, jeśli toleruje gloryfikację Stepana Bandery, ukraińskiego nacjonalisty z czasu wojny, kojarzonego w Polsce z masowymi mordami na ludności cywilnej. Przemysław Czarnek, poseł PiS, zapowiedział projekt uchwały formalnie sprzeciwiającej się członkostwu Ukrainy w UE z tego powodu (RMF24).

Ten zarzut nie bierze się z próżni. W latach 1943–44 ukraińskie formacje nacjonalistyczne zamordowały dziesiątki tysięcy polskich cywilów na Wołyniu, dziś części zachodniej Ukrainy. Ludzi palono w domach i kościołach. Dla wielu polskich rodzin to wciąż sprawa niezakończona: część szczątków nie została ekshumowana, a ukraińskie upamiętnienia Bandery jako bohatera narodowego przy każdej rocznicy otwierają tę ranę na nowo. PiS próbuje dziś przekształcić ją w warunek polityczny na drodze Ukrainy do UE.

Dlaczego mechanizm weta ma znaczenie

Zgodnie z art. 49 Traktatu o Unii Europejskiej przyjęcie nowego państwa wymaga jednomyślnej zgody Rady, czyli rządów państw członkowskich, oraz ratyfikacji przez wszystkie parlamenty narodowe (EUR-Lex, Council). Negocjacje akcesyjne są dodatkowo podzielone na bloki tematyczne, tzw. klastry. Państwa członkowskie zatwierdzają ich otwieranie i zamykanie. Polska mogłaby więc blokować proces na kilku etapach, zanim traktat akcesyjny w ogóle trafiłby do Sejmu.

Metodologia rozszerzenia przyjęta przez Komisję Europejską uznaje także dobre stosunki sąsiedzkie za element politycznie istotny (European Commission). Nie jest to twarde kryterium prawne, ale daje państwom członkowskim język, którym spór dwustronny można opisać jako problem całej Unii.

Węgry już pokazały, jak działa ta konstrukcja. Budapeszt dopuścił prace przygotowawcze nad jednym z ukraińskich klastrów, podkreślając jednocześnie, że przygotowanie nie oznacza formalnego otwarcia, bo kolejne decyzje nadal wymagają jednomyślności (Világgazdaság, Euronews). Węgierski zarzut jest inny: dotyczy praw językowych mniejszości na Zakarpaciu. Mechanizm pozostaje ten sam. Jednomyślność zamienia krajową pretensję w europejską bramkę kontrolną.

Kto za to płaci

PiS zyskuje przede wszystkim w polityce krajowej. Łącząc pamięć wojenną z akcesją Ukrainy, stawia premiera Donalda Tuska w niewygodnym położeniu: albo narazi się na zarzut lekceważenia polskich ofiar, albo zacznie ograniczać polityczne poparcie dla Kijowa. Tusk ostrzegł opozycję, by nie „bawiła się ogniem” (Respublika). Poważniejsze ryzyko polega jednak na czym innym: postulaty ekshumacji i godności ofiar mogą stać się w Warszawie ponadpartyjnym minimum. Wtedy ruch opozycji przestanie być jednorazową zagrywką, a stanie się trwałą przeszkodą w ukraińskich negocjacjach.

Najwyższy koszt ponosi Ukraina. Jej droga do UE i tak jest powolna, a teraz dochodzi do niej spór starszy niż sama Unia. Niemieckie media wskazywały na możliwość „członkostwa stowarzyszonego”, które dałoby Ukrainie część integracji gospodarczej, zanim pełne członkostwo utknie na problemie wet (Euronews DE). Odnowiony Trójkąt Weimarski, czyli format dyplomatyczny łączący Berlin, Paryż i Warszawę, mógłby łagodzić napięcia polityczne, ale nie zmieni traktatowej zasady jednomyślności (IPG Journal).

Litewska analiza uznała to zderzenie za groźne właśnie dlatego, że następuje w momencie, gdy Polska, Litwa i Ukraina próbują utrzymać wspólny front wobec Rosji (LRT). Według LRT, szef ukraińskiego wywiadu Kyryło Budanow oskarżył Polskę o przygotowywanie „całej serii niedojrzałych działań”, które miałyby eskalować spór. To pokazuje, że Kijów nie traktuje tej sprawy jako parlamentarnego epizodu, lecz jako zagrożenie strategiczne.

Decyzja należy do Tuska

Polska nie zablokowała Ukrainy. PiS nie rządzi. Weto jest na razie możliwością, nie faktem. Konstrukcja unijnego rozszerzenia sprawia jednak, że spory dwustronne mogą stać się warunkami europejskimi zawsze wtedy, gdy państwo członkowskie ubierze swoje żądania w język wartości, praw i dobrego sąsiedztwa. Polska ma najmocniejszą pozycję, gdy domaga się ekshumacji i godnego upamiętnienia ofiar. Ma najsłabszą, gdy oczekuje od Ukrainy przyjęcia polskiej wersji polityki historycznej.

Tusk musi teraz zdecydować, czy zatrzymać eskalację PiS, czy wchłonąć ją jako element oficjalnego stanowiska państwa. W tym drugim wariancie droga Ukrainy do UE stanie się zakładnikiem polityk pamięci w kolejnych krajach Europy, prowadzona nie według kryteriów akcesyjnych z Brukseli, lecz według katalogu historycznych krzywd.