Polska bierze €43.7bn z SAFE

Największy unijny instrument finansowania obronności zaczął wypłacać pieniądze i już w pierwszej rundzie pokazał napięcie, którego Paryż raczej nie przewidział. SAFE (Security Action for Europe) pozwala Unii pożyczyć na rynkach kapitałowych do 150 mld EUR, a następnie udzielać państwom członkowskim pożyczek na zakupy wojskowe (Komisja Europejska, rozporządzenie 2025/1106). Mechanizm miał zamienić wspólny dług UE w popyt dla europejskiego przemysłu zbrojeniowego. W praktyce reguły pochodzenia zaczęły uderzać także w tych, którzy najmocniej ich bronili, a największe koperty zgarniają państwa wschodniej flanki, które szybko składają gotowe plany zakupowe.

Jak działa reguła pochodzenia i kogo złapała

SAFE nie jest dotacją. Państwa członkowskie przedstawiają krajowe plany inwestycji obronnych, a Rada UE, czyli rządy państw członkowskich, je zatwierdza. Polityczna kontrola zostaje więc w stolicach. Dopiero potem Komisja podpisuje umowy pożyczkowe i uruchamia wypłaty w transzach.

Najważniejsze ograniczenie dotyczy pochodzenia zamówień. Co najmniej 65% wartości kontraktu finansowanego z SAFE musi przypadać na jednolity rynek UE, państwa EOG-EFTA albo Ukrainę. Udział spoza UE nie może przekroczyć 35% (rozporządzenie 2025/1106, BSS). Jeśli projekt wychodzi poza ten limit, potrzebne jest specjalne porozumienie z państwem trzecim, zaakceptowane przez wszystkie 27 rządów.

Francja sama zabiegała o takie ograniczenia. Problem polega na tym, że europejska produkcja obronna nie kończy się na prawnych granicach Unii. MBDA, producent pocisków manewrujących Storm Shadow/SCALP, jest spółką francusko-brytyjsko-włoską. Projekty oparte na jej uzbrojeniu mogą więc zawierać wystarczająco duży komponent brytyjski, by przekroczyć dopuszczalny próg. Według doniesień prasowych opartych na źródłach „FT” Francja wnioskowała o 16,2 mld EUR, ale podpisała umowę na 15,1 mld EUR, a różnica około 1,1 mld EUR miała wynikać z problemów kwalifikowalności związanych z udziałem brytyjskim (Upday). Komisja nie opublikowała dokumentu, który potwierdzałby tę redukcję pozycja po pozycji, więc związek przyczynowy jest wiarygodny, ale nie został urzędowo zweryfikowany.

Polska rusza pierwsza i wchodzi we wszystko

Polska wykorzystuje SAFE zupełnie inaczej. Warszawa jako pierwsza podpisała umowę w tym instrumencie, zabezpieczając 43,7 mld EUR niskooprocentowanych pożyczek, czyli największą krajową alokację. Otrzymała już 15% zaliczki (Breaking Defense, Notes from Poland). Za nią poszła Litwa, która 29 czerwca dostała pierwszą wypłatę w wysokości 956,3 mln EUR (Komisja Europejska).

Warszawa uczestniczy także we wszystkich pięciu wspólnych projektach obronnych uruchomionych przez Komisję 3 lipca: dotyczą one dronów, obrony powietrznej i przeciwrakietowej, bezpieczeństwa morskiego, przestrzeni kosmicznej oraz wschodniej granicy (RMF24). To wzmacnia pozycję Polski w całym mechanizmie. Dostawca, rząd partnerski czy instytucja unijna, które chcą pokazać, że SAFE daje realne zdolności wojskowe, muszą uwzględniać Warszawę.

Dwa modele zakupów, jeden budżet

Spór między Francją a Polską dotyczy w gruncie rzeczy definicji „europejskiej obronności”. Dla Paryża unijne pieniądze powinny przede wszystkim tworzyć popyt dla dużych europejskich koncernów i programów zmniejszających zależność od dostawców spoza Europy.

Polska idzie inną ścieżką. Pożyczki z SAFE mogą finansować projekty spełniające unijne reguły pochodzenia, natomiast systemy powiązane z USA, takie jak F-35 czy czołgi Abrams, pozostają w krajowym budżecie. Do tego dochodzą partnerstwa z państwami nordyckimi i bałtyckimi. Logikę tę dobrze pokazuje szwedzki kontrakt podwodny wart około 50 mld SEK, obejmujący dostawę trzech okrętów Saab A26 dla Polski w ramach szerszego paktu na rzecz bezpieczeństwa Morza Bałtyckiego (SVT, rząd Szwecji).

Niemcy widzą to napięcie, ale go nie rozstrzygają. Minister obrony Boris Pistorius przyznał, że Europa jeszcze przez lata będzie zależna od amerykańskich systemów uzbrojenia, nawet jeśli równolegle będzie budować własne moce produkcyjne (Tagesschau).

SAFE premiuje państwa, które potrafią szybko złożyć pilne, transgraniczne i formalnie europejskie plany obronne. W tej rundzie mechanizm działa na korzyść Warszawy bardziej niż Paryża. Otwiera jednak także problem kontroli. Zakupy finansowane z SAFE mogą być prowadzone w trybie negocjacyjnym, bez publicznego przetargu, a nadzór przesuwa się wtedy do niejawnych załączników (Bird & Bird, rozporządzenie 2025/1106). Obywatele państw zaciągających pożyczki widzą wielkość koperty, ale nie tabele zakupowe stojące za nią. Przed kolejną rundą alokacji Komisja, Rada UE i rządy korzystające z SAFE powinny dać parlamentom wystarczająco dużo informacji, by można było sprawdzić, czy instrument rzeczywiście kupuje zdolności wojskowe, czy tylko przykrywa przemysłowe targi.