Polska walczy o 33,6 mld EUR

Budżet UE na lata 2028-2034 nie jest jeszcze przesądzony, ale główny podział już widać. Płatnicy netto, z Niemcami i Holandią na czele, chcą przesunąć większą część pieniędzy na obronność, badania i konkurencyjność. Państwa, które więcej z unijnej kasy otrzymują, niż do niej wpłacają, bronią funduszy rolnych i regionalnych. W tej grupie szczególnie mocno słychać Polskę, Hiszpanię i Francję.

Stawką są przyszłe proporcje w siedmioletnim budżecie UE. A rolnictwo jest tym miejscem, w którym spór o priorytety przestaje być abstrakcyjny.

Unijny komisarz ds. rolnictwa Christophe Hansen powiedział polskim mediom, że polscy rolnicy powinni otrzymać w kolejnym cyklu co najmniej 33,6 mld EUR, wobec obecnych 31,2 mld EUR (Business Insider Polska, RMF24). Po doliczeniu pośrednich form wsparcia, takich jak szkoły rolnicze, kwota mogłaby przekroczyć 40 mld EUR.

Na razie są to sygnały polityczne, nie obowiązujące prawo. Parlament Europejski odrzucił już pierwszy projekt państw członkowskich dotyczący WRF, czyli wieloletnich ram finansowych, prawnie wiążącego planu wydatków UE na siedem lat (Euronews, European Court of Auditors).

Dlaczego pieniądze na rolnictwo ustawiają cały budżet

Wspólna Polityka Rolna, czyli unijny system wsparcia rolników, ma w obecnym siedmioletnim budżecie 386,6 mld EUR. Pieniądze płyną dwoma głównymi kanałami: przez dopłaty bezpośrednie do dochodów oraz przez fundusze rozwoju obszarów wiejskich, finansujące inwestycje, działania środowiskowe i lokalne gospodarki.

Między 2018 a 2022 r. dopłaty bezpośrednie odpowiadały średnio za 23% całkowitych dochodów rolniczych w UE, a wszystkie subsydia rolne razem za 33% (European Commission, European Commission). Dla wielu producentów wsparcie unijne nie jest dodatkiem do rynku. Jest częścią podstawy dochodowej gospodarstwa.

Polska może zyskać na dwóch mechanizmach naraz: skali własnego rolnictwa oraz polityce konwergencji. Państwa Europy Środkowo-Wschodniej i nowsi członkowie UE od lat przekonują, że ich dopłaty na hektar powinny zbliżać się do stawek otrzymywanych przez rolników francuskich, niemieckich czy holenderskich. Hansen potwierdził, że ta logika nadal działa, wiążąc prognozowany wzrost środków dla Polski z dalszym wyrównywaniem płatności (RMF24). Więcej miałoby dostać 16 państw, mniej 11.

Kto broni rolnictwa, a kto chce przesunąć pieniądze

Cypryjska prezydencja w Radzie UE, która prowadzi obecnie rozmowy budżetowe, zaproponowała obniżenie całego pakietu o około 2% względem planu Komisji. Cięcia nie rozkładają się jednak równo: konkurencyjność, obronność, badania i działania zewnętrzne miałyby stracić około 3,9%, podczas gdy rolnictwo i polityka spójności zostałyby względnie osłonięte (EUAlive).

Właśnie ta nierówność pokazuje linię podziału. Hiszpania podpisała z 16 państwami deklarację wzywającą do ochrony polityki spójności i finansowania rolnictwa (Spain Foreign Ministry). Madryt poszedł dalej, sygnalizując gotowość do rozmów o nowych dochodach własnych UE, a nawet o kolejnym wspólnym długu, jeśli miałoby to zapobiec cięciom w rolnictwie (EFE). Francuskie media konsekwentnie umieszczają Paryż w obozie państw broniących wydatków rolnych (Banque des Territoires).

Po drugiej stronie stoją przede wszystkim państwa płacące więcej do budżetu, niż z niego odzyskują. Niemcy uznały propozycję za „nie do sfinansowania” (Spiegel). Holenderski minister finansów nazwał kompromis cypryjski „no-go box”, który finansuje „wczorajsze priorytety” kosztem „wyzwań jutra” (The Straits Times/Reuters). Szwecja sprzeciwiła się temu, że ciężar cięć spada na obronność i badania, podczas gdy rolnictwo pozostaje chronione (Europaportalen).

Ponieważ Wspólna Polityka Rolna pochłaniała w 2023 r. około 24,6% wydatków UE (European Commission), argument płatników netto jest prosty: utrzymanie tak dużego udziału rolnictwa ogranicza przestrzeń dla obronności, konkurencyjności i badań dokładnie wtedy, gdy Europa deklaruje, że potrzebuje wszystkich trzech.

Czego nadal nie mówią główne liczby

Kwota 33,6 mld EUR jest nominalna. Nie opublikowano porównania z obecnym budżetem po uwzględnieniu inflacji, więc wzrost widoczny w nagłówku może w ujęciu realnym okazać się mniejszy, jeśli koszty produkcji rolnej będą rosły szybciej. Unijne przepisy wymagają, by co najmniej 10% dopłat bezpośrednich trafiało do mniejszych gospodarstw, a co najmniej 3% do młodych rolników (European Commission). Nie ma jednak polskiej projekcji na lata 2028-2034 pokazującej, jak te zasady rozłożyłyby środki według wielkości gospodarstw lub regionów. Łączna pula może wzrosnąć, a pytanie o podział pieniędzy pozostanie otwarte.

Największy potencjalny wstrząs dystrybucyjny wiąże się z Ukrainą. Kijów otrzymuje obecnie do 50 mld EUR z odrębnego instrumentu na lata 2024-2027 (European Commission). Jeden z projektów budżetu obniżył już szersze wsparcie dla Ukrainy w latach 2028-2034 ze 100 mld EUR do 89 mld EUR (Kyiv Independent). Nadal nie ma wiarygodnego modelu pokazującego, co członkostwo Ukrainy oznaczałoby dla dopłat rolnych w Polsce, Francji czy Hiszpanii. Ta liczba jeszcze nie istnieje, ale politycznie jest obecna przy każdym stanowisku negocjacyjnym.