Portugalia zamyka plan z 4,6 mld EUR zaległości

Gdy portugalski minister gospodarki Manuel Castro Almeida ogłosił 28 sierpnia, że kraj zrealizował wszystkie kamienie milowe i cele swojego planu odbudowy przed unijnym terminem 31 sierpnia, mówił językiem Brukseli, niekoniecznie językiem beneficjentów (ECO, Observador). Komisja Europejska prawdopodobnie tę deklarację zaakceptuje. Problem w tym, że „zakończenie” planu oznacza dziś trzy różne rzeczy: zgodność formalną wobec UE, faktyczne wypłaty dla wykonawców oraz realne ukończenie inwestycji. Rozstrzygnięta jest tylko pierwsza z nich.

Bruksela dostała dokumenty. Beneficjenci wciąż czekają.

Instrument na rzecz Odbudowy i Zwiększania Odporności, czyli unijny program wspólnego zadłużenia po pandemii wart 800 mld EUR, działa inaczej niż klasyczny fundusz refundacyjny. Nie zwraca państwom pieniędzy za faktury. Wypłaca środki rządom dopiero wtedy, gdy wykażą wykonanie uzgodnionych reform i mierzalnych rezultatów: uchwalonej ustawy, zbudowanej szkoły, uruchomionego systemu cyfrowego.

Portugalia otrzymała dotąd około 17,2 mld EUR ze swojej puli 21,9 mld EUR (Przedstawicielstwo KE w Portugalii, IEU Monitoring). Ostatnia transza, około 4,7 mld EUR, zależy jeszcze od weryfikacji końcowego pakietu celów przez KE.

W unijnej tabeli zgodności Lizbona wypada więc lepiej niż Madryt i Rzym. Krajowa tabela płatności wygląda inaczej. Do połowy sierpnia Portugalia przekazała około 14,3 mld EUR firmom, samorządom, szkołom i szpitalom, które faktycznie realizują projekty (Jornal Económico). To o około 3 mld EUR mniej, niż rząd dostał już z Brukseli. Dla przedsiębiorstw i władz lokalnych czekających na refundację różnica między pieniędzmi „w drodze” a pieniędzmi na koncie oznacza problem płynności: wyłożyły środki, których jeszcze nie odzyskały.

Fernando Alfaiate, szef portugalskiej struktury misyjnej odpowiedzialnej za plan odbudowy, mówił w lutym w parlamencie, że 4,6 mld EUR trzeba będzie jeszcze zweryfikować i wypłacić beneficjentom w 2027 r., już po formalnym zamknięciu programu (RTP). Największą grupą oczekujących są firmy: otrzymały dotąd 5,1 mld EUR, podczas gdy samorządy dostały 2,3 mld EUR (Jornal Económico).

Projekty, które nie zmieściły się w planie

Osobną kwestią jest fizyczne wykonanie inwestycji. Sam Castro Almeida przyznał, że część prac nadal trwa i może wymagać finansowania spoza planu odbudowy (RTP). Rząd zakontraktował projekty z nadwyżką około 220 mln EUR, aby w razie opóźnień podmieniać je na przedsięwzięcia już ukończone (Renascença). Ten bufor pomógł domknąć wynik wobec Brukseli. Nie przyspiesza jednak budowy przychodni, która nadal nie jest gotowa.

Portugalska Krajowa Komisja Monitorująca wskazywała wcześniej 37 inwestycji w stanie niepokojącym lub krytycznym i ostrzegała, że 30-40 szkół może nie zdążyć przed sierpniowym terminem (Observador). Kilka dużych projektów wypadło z planu całkowicie albo zostało zmniejszonych w kolejnych korektach: Hospital de Todos os Santos, przedłużenie czerwonej linii metra w Lizbonie oraz zakład odsalania w Algarve (ECO).

Najczytelniej widać to w mieszkalnictwie. Rządowy program 1.º Direito startował z 1,4 mld EUR z planu odbudowy. Kwota okazała się niewystarczająca, więc Lizbona dołożyła 2,8 mld EUR z budżetu państwa (Portugal.gov). To podatnicy, przez zwykły budżet, pokrywają koszt, którego nie udźwignął unijny instrument. Portugalskie parlamentarne biuro budżetowe UTAO wyliczyło, że same przesunięcia projektów w planie odbudowy kosztowały budżet 456 mln EUR w latach 2023-2025 (Jornal Económico).

Europejski wzorzec

Rozjazd między tym, co certyfikuje Bruksela, a tym, co widzą obywatele, nie jest portugalską osobliwością. Włochy, największy beneficjent instrumentu odbudowy, do marca 2026 r. wykazały fizyczne ukończenie robót publicznych odpowiadających tylko 12,4% ich wartości, choć otrzymały już około 85% swojej alokacji (UPB). Europejski Trybunał Obrachunkowy ostrzegał, że model płatności w tym instrumencie sprawdza głównie, czy rządy osiągnęły cele procesowe, a nie czy przełożyły się one na końcowe rezultaty (Europejski Trybunał Obrachunkowy).

Plan, który Bruksela może uznać za wykonany, nie jest już tym samym planem, który obiecano Portugalczykom. Część projektów usunięto, część zmniejszono, inne podmieniono, aby zmieścić się w terminie. Te, które się nie zmieściły, szpitale, linie metra i instalacje odsalania, nadal trzeba zbudować. Pieniądze będą musiały pochodzić z portugalskiego budżetu albo z przyszłych funduszy UE. Skalę rachunku pokażą dopiero rozliczenia po wrześniu. KE może potwierdzić zgodność Portugalii z regułami programu; Lizbona musi jeszcze pokazać obywatelom, że księgowe domknięcie planu zamienia się w usługi publiczne.