Portugalia kusi kablem do Maroka

Gdy 6 lipca portugalska minister energii Maria da Graça Carvalho stwierdziła, że połączenie elektroenergetyczne z Marokiem wciąż „leży na stole” (Correio da Manhã), zabrzmiało to jak zapowiedź projektu infrastrukturalnego. Problem w tym, że projektu na razie nie ma. Lizbona nie pokazała trasy, mocy przesyłowej, kosztorysu ani modelu finansowania. Kilka dni wcześniej Portugalia uruchomiła za to rzeczywisty interkonektor, czyli transgraniczną linię łączącą dwa systemy elektroenergetyczne. Ten kontrast dobrze pokazuje różnicę między inwestycją a sygnałem politycznym.

Modernizacja, która istnieje, i brama, która pozostaje zamknięta

Hiszpania i Portugalia 2 lipca uruchomiły nowe połączenie 400 kV przez Galicję, zwiększając zdolności wymiany energii o ok. 1 000 MW (La Voz de Galicia, Eco). Są operatorzy, jest przebieg, jest mierzalna moc. Tak wygląda projekt, który można ocenić.

Ograniczenie leży jednak dalej na północ. Połączenia Półwyspu Iberyjskiego z resztą Europy odpowiadają za mniej niż 3% zainstalowanych mocy, podczas gdy unijny cel na 2030 r. wynosi 15% (Infobae/EFE, European Commission). Wąskim gardłem są Pireneje i wejście do Francji. Głównym projektem, który miałby to zmienić, pozostaje podmorskie połączenie przez Zatokę Biskajską. Hiszpania, Portugalia, Francja i Komisja Europejska mają we wrześniu rozmawiać o jego przyspieszeniu (Europa Press).

Kabel z Maroka stworzyłby południowe wejście do wspólnego iberyjskiego systemu. Nie rozwiązałby jednak podstawowego problemu: każda energia, która miałaby popłynąć dalej do Europy Środkowej, nadal musiałaby przejść przez Francję. To Paryż kontroluje główną drogę Półwyspu Iberyjskiego do szerszego rynku UE. Nowe drzwi od południa nie otwierają bramy na północy.

Ile kosztują prawdziwe projekty

Najbliższym punktem odniesienia jest włoski projekt ELMED, czyli planowany kabel między Sycylią a Tunezją. Tam znani są operatorzy sieci przesyłowych, Terna i STEG, wyznaczono trasę po dnie morskim, jest współfinansowanie unijne oraz wsparcie Europejskiego Banku Inwestycyjnego i Banku Światowego (fr.allAfrica). Projekt ma kosztować ok. 1,42 mld EUR za 600 MW na dystansie mniej więcej 220 km, w tym 307 mln EUR ma pochodzić z instrumentu Connecting Europe Facility (Industry EMEA, kikai-news). W przypadku połączenia Portugalia-Maroko żaden z tych elementów nie został publicznie przedstawiony.

Dłuższa trasa przez głębszą cieśninę prawdopodobnie oznaczałaby wyższy rachunek. Nikt nie odpowiedział jednak na podstawowe pytanie: kto miałby go zapłacić. Koszty transgranicznych kabli zwykle rozkładają się między rachunki odbiorców energii, dotacje unijne i przychody z ograniczeń przesyłowych, czyli opłaty powstające wtedy, gdy zbyt mała przepustowość kabla utrzymuje różnice cen po obu stronach granicy. Nie ma publicznej analizy pokazującej, jak taki podział wyglądałby w tym przypadku.

Black start rozwiązuje inny problem

Carvalho powiedziała również, że Portugalia ma już cztery elektrownie zdolne do tzw. black startu, czyli samodzielnego uruchomienia po całkowitym załamaniu systemu, bez pobierania energii z sieci (Correio da Manhã). Unijne przepisy wymagają od operatorów utrzymywania takich zdolności odbudowy systemu (EU Restoration Code). To realnie potrzebne narzędzie, ale działa dopiero po awarii.

Zapobieganie blackoutom wymaga innych usług: regulacji napięcia, odpowiedzi częstotliwościowej i bilansowania. To one utrzymują właściwe parametry energii, gdy popyt i podaż zmieniają się z sekundy na sekundę. Według analizy ENTSO-E po kwietniowej awarii iberyjskiej z 2025 r. - ENTSO-E koordynuje europejskich operatorów systemów przesyłowych - główną słabością była kontrola napięcia, a nie brak mocy wytwórczych. Elektrownie zdolne do black startu i mechanizmy wynagradzania mocy należą do innych warstw systemu. Nie zastępują usług działających w czasie rzeczywistym, które mają nie dopuścić do zgaśnięcia świateł.

Maroko rozwija magazyny energii i odnawialne źródła przy wsparciu Banku Światowego (World Bank). Kabel eksportowy wymaga jednak stabilnego i zbilansowanego systemu po stronie źródła, którego Maroko jeszcze nie domknęło. Gdyby połączenie kiedyś powstało, odbiorcy po obu stronach mogliby korzystać z tańszej energii w godzinach napiętego bilansu, pod warunkiem że różnica cen między rynkami uzasadniłaby miliardowe nakłady. Takiej publicznej kalkulacji dotąd nie przedstawiono.

Interkonektor z Marokiem ma znaczenie strategiczne i w ogólnym zarysie jest technicznie możliwy. Ekonomicznie pozostaje jednak nieopisany. Dopóki nie pojawią się operatorzy, trasa i plan finansowania, będzie to raczej dyplomacja po blackoucie niż planowanie energetyczne.