Portugalia wykorzystała 60% funduszu odbudowy

Portugalia przekazała już krajowym beneficjentom 13,193 mld EUR ze swojego planu odbudowy, czyli PRR. To 60% zatwierdzonej wartości programu (Observador). Kilka dni wcześniej Komisja Europejska wstępnie zaakceptowała dziewiąty portugalski wniosek o płatność, co otwiera drogę do wypłaty kolejnych około 2,321 mld EUR (ECO).

W kategoriach administracyjnych to dobry wynik. Fundusz odbudowy wchodzi jednak w etap, w którym samo tempo wydawania pieniędzy przestaje być najważniejszym miernikiem. Coraz ważniejsze staje się pytanie, co za te środki faktycznie powstało.

Jak płyną pieniądze — i gdzie się zatrzymują

Instrument na rzecz Odbudowy i Zwiększania Odporności, czyli RRF, jest głównym unijnym programem inwestycyjnym po pandemii. Działa inaczej niż klasyczne fundusze UE. Komisja nie zwraca państwom pieniędzy po okazaniu faktur, lecz wypłaca transze wtedy, gdy rządy wykażą realizację wcześniej uzgodnionych celów (Komisja Europejska).

Cele dzielą się na dwa typy. „Kamienie milowe” oznaczają kroki reformatorskie, na przykład przyjęcie ustawy. „Wskaźniki” dotyczą mierzalnych rezultatów, takich jak liczba oddanych mieszkań. Jeśli państwo je wykonuje, otrzymuje środki. Jeśli nie, wypłata zostaje wstrzymana.

Dlatego portugalska kwota 13,193 mld EUR mówi więcej, niż wynikałoby z prostego komunikatu o absorpcji. Obejmuje pieniądze, które trafiły już do firm, samorządów i instytucji publicznych w Portugalii, a nie tylko przelew z Brukseli do Lizbony. Według depeszy EFE Portugalia, po doliczeniu dziewiątej transzy, otrzymała z RRF około 17,23 mld EUR, czyli mniej więcej 78,7% całej alokacji (Infobae/EFE).

Różnica między tymi dwiema wartościami pokazuje zasadniczy problem funduszu odbudowy. Pieniądze mogą wpłynąć do budżetu państwa, zostać zakontraktowane przez wykonawcę, a mimo to jeszcze nie przełożyć się na działającą szkołę, system cyfrowy czy usługę publiczną. Z tym łańcuchem realizacji mierzą się wszystkie państwa UE. W Portugalii luka jest mniejsza niż w wielu innych krajach, ale nie znika.

Hiszpania pokazuje, że warunkowość nadal działa

Przykład Hiszpanii dobrze pokazuje, że mechanizm warunkowości nie jest wyłącznie formalnością. Bruksela zatwierdziła szósty hiszpański wniosek tylko częściowo: 51 kamieni milowych uznano za wykonane, ale trzy wskaźniki nie zostały osiągnięte. W efekcie 537 mln EUR zatrzymano z powodu opóźnień dotyczących dwujęzycznego kształcenia zawodowego, usług teleopieki oraz wsparcia dla grup w trudnej sytuacji (El País).

Komisja może więc zatwierdzić większość transzy i jednocześnie zawiesić jej część. Ta możliwość sprawia, że pozostałe portugalskie cele nadal mają realne znaczenie, nawet jeśli główne wskaźniki wypłat wyglądają korzystnie.

Jeszcze wyraźniej widać to we Włoszech, które zarządzają największym planem odbudowy w UE. Według jednej z analiz zobowiązania objęły tam 71,9% środków, ale faktyczne płatności sięgnęły tylko 41,1%. Wartość ukończonych projektów wyniosła około 3,7 mld EUR, podczas gdy przedsięwzięcia za 44,9 mld EUR nadal były w realizacji (contabilita-pubblica.eu). Samorządy, które nie zdążą na czas, ryzykują utratę unijnego finansowania albo konieczność pokrycia kosztów z własnych budżetów (Corriere Bergamo).

Rachunek dopiero nadchodzi

Portugalskie dane oznaczają rzeczywisty postęp. Dziedzictwo RRF będzie jednak oceniane według surowszego kryterium niż skala wypłat. Europejski Trybunał Obrachunkowy, czyli niezależna unijna instytucja kontrolująca wydatki, ostrzegł, że system monitorowania funduszu ma słabości i nie mierzy wystarczająco dobrze, czy środki UE stworzyły efekty, których bez nich by nie było (ETO SR 13/2024). Od 2028 r. spłata NextGenerationEU, wspólnego programu pożyczkowego finansującego RRF, wejdzie do cyklu budżetowego UE (ETO Opinion 2026-08).

Państwa płatnicy netto, zwłaszcza Niemcy, zgodziły się na wspólne unijne zadłużenie pod warunkiem, że będzie ono czasowe, kontrolowane i skuteczne. Dobre tempo wykorzystania środków przez Portugalię wzmacnia ten argument. Do 2028 r. rządy będą jednak musiały pokazać wyborcom nie tylko zaakceptowane wnioski o płatność, lecz także działające szkoły, systemy cyfrowe i wymierny wzrost produktywności. Bez takich dowodów polityczne uzasadnienie dla powtórzenia tego eksperymentu będzie znacznie trudniejsze.