Irlandia może zawetować budżet Portugalii

W sporze o budżet UE na lata 2028–2034 Irlandia zaproponowała cięcia o około 8% względem planu Komisji Europejskiej. Większość oszczędności miałaby pochodzić z programów wspólnych, a nie z krajowych (irlandzki dokument negocjacyjny). Według portugalskiego źródła dyplomatycznego cytowanego przez Lusa w irlandzkim projekcie alokacja Portugalii wzrosła, zamiast zmaleć (ECO/Lusa). Rządy domagające się oszczędniejszego budżetu chciały ciąć gdzie indziej, a każde z nich może zawetować ostateczne porozumienie (art. 312 Traktatu).

Dlaczego kwota dla Portugalii się zmienia

W doniesieniach pojawiają się trzy portugalskie kwoty, które najpewniej opisują zbliżoną pulę pieniędzy. W propozycji z lipca 2025 r. Komisja Europejska przewidziała dla Portugalii 33,5 mld EUR w cenach bieżących, czyli z uwzględnieniem prognozowanej inflacji (tabela alokacji Komisji). Po publikacji irlandzkiego dokumentu 10 października źródło Lusa podało kwotę 35,1 mld EUR (ECO/Lusa). Prawdopodobnym wyjaśnieniem różnicy są dodatkowe środki, które Irlandia przeznaczyła dla państw korzystających z funduszy spójności, czyli unijnej pomocy dla uboższych regionów, w obecnym okresie budżetowym (irlandzki dokument negocjacyjny).

Kwota 31,5 mld EUR podana przez Expresso najpewniej oznacza tę samą pulę przeliczoną na ceny z 2025 r., bez inflacji z kolejnych siedmiu lat (Expresso). To wniosek, bo irlandzki dokument nie podaje osobnej kwoty dla Portugalii. Żadna z tych sum nie oznacza jeszcze pieniędzy do wypłaty. Portugalia miałaby wydawać je w ramach jednego planu krajowego i regionalnego, łączącego fundusze rolne, regionalne, rybackie i graniczne; wypłaty następowałyby po realizacji kolejnych kamieni milowych (omówienie wieloletniego budżetu Rady UE).

Gdzie Irlandia tnie i kto protestuje

Jesienią Irlandia przygotowuje kompromisowe propozycje jako kraj sprawujący rotacyjne przewodnictwo w Radzie UE i prowadzący spotkania ministrów państw członkowskich. Jej projekt jest o 141,045 mld EUR niższy od propozycji Komisji (irlandzki dokument negocjacyjny). Służba badawcza Parlamentu Europejskiego wskazuje, że cięcia oszczędzają krajowe środki na rolnictwo i spójność, a uderzają w programy zarządzane wspólnie przez UE (omówienie służby badawczej PE). Wydatki na konkurencyjność i bezpieczeństwo maleją o około 12,8%, a na działania zewnętrzne o 17,4%; rośnie za to pula na spójność (irlandzki dokument negocjacyjny).

Dublin argumentuje, że jego propozycja i tak jest o około 30% większa od obecnego budżetu (komunikat irlandzkiego rządu). Główni negocjatorzy Parlamentu Europejskiego odpowiadają, że po uwzględnieniu inflacji i spłat długu zaciągniętego na walkę ze skutkami pandemii budżet pozwoli sfinansować mniej niż obecny (stanowisko głównych negocjatorów PE).

Mocniejszy sprzeciw płynie ze stolic, które chcą ograniczyć wydatki. Niemcy, Holandia, Austria, Dania, Finlandia i Szwecja wspólnie zaapelowały o wyraźnie mniejszy budżet, przesuwający środki w stronę obronności i konkurencyjności (wspólna deklaracja sześciu rządów). Premier Holandii Rob Jetten zarzucił Irlandii, że cięcia obejmują właśnie te priorytety (debata parlamentarna w Holandii). Kanclerz Niemiec Friedrich Merz ostrzegł, że bez oszczędności niemiecka składka może od 2028 r. wzrosnąć o 40–50% (Bundestag).

W tym sporze Portugalia może stracić. W majowym piśmie holenderski rząd zażądał szukania oszczędności wszędzie tam, gdzie to możliwe, także w części budżetu przeznaczonej na krajowe plany rolne i regionalne (pismo holenderskiego rządu). Gdyby ta propozycja zyskała poparcie, cięcia objęłyby również plany, w których zapisano alokację Lizbony. Żaden z dostępnych dokumentów nie określa jednak, ile Portugalia mogłaby stracić.

Decyzja przechodzi w ręce przywódców

Szefowie państw i rządów omawiali irlandzkie liczby na szczycie 15–16 października, ale nie osiągnęli porozumienia. Sprawę przekazali António Costcie, przewodniczącemu Rady Europejskiej, który prowadzi jej szczyty (posiedzenie Rady Europejskiej). Nadzwyczajny szczyt zaplanowano na 26–27 listopada, a kolejny, regularny — na 17–18 grudnia (omówienie służby badawczej PE). Ostateczny budżet wymaga zgody każdego rządu oraz akceptacji Parlamentu Europejskiego (art. 312 Traktatu).

Według kwot podawanych w Portugalii irlandzka propozycja chroni alokację Lizbony, bo cięcia obejmują programy wspólne, które Berlin i Haga chcą rozwijać. Oba rządy mogą jednak zablokować porozumienie. Portugalia ma więc mocną pozycję wyjściową, ale nie gwarancję pieniędzy. Jej utrzymanie zależy od tego, czy Costa znajdzie oszczędności akceptowalne dla Holandii i Niemiec, nie sięgając po środki z krajowych planów rolnych i regionalnych.