Portugalskie sądy podatkowe toną w zaległościach

W państwie prawa opóźnienie bywa równie skuteczne jak odmowa. W portugalskich sądach administracyjnych sprawa podatkowa trwa dziś średnio 861 dni, a same sądy załatwiają rocznie tylko 48% nowych spraw. Oznacza to, że kolejka nie skraca się, lecz systematycznie rośnie (Executive Digest, Komisja Europejska). Pogorszenie odnotowała Komisja Europejska w raporcie o praworządności za 2026 r., opublikowanym 17 lipca.

Ten sam dokument wskazał drugi problem: czy państwowa agencja informacyjna Lusa zachowała wystarczającą niezależność od rządu, który dziś jest jej właścicielem i faktycznie wyznacza jej zasady działania. Razem te dwa przypadki pokazują lukę w unijnym nadzorze. Bruksela potrafi nazwać erozję instytucji. Wymusić zmianę może jednak dopiero wtedy, gdy konkretne przepisy prawa UE dają jej do tego podstawę.

Dwuletnie kolejki i ci, których chronią

Sądy administracyjne i podatkowe wyznaczają praktyczną granicę między obywatelem a państwem: rozstrzygają spory o decyzje podatkowe, licencje czy zamówienia publiczne. Jeżeli jedna sprawa trwa ponad dwa lata, a system zamyka mniej niż połowę napływających postępowań, decyzje administracji stają się w praktyce trudne do podważenia. Korzysta na tym państwo i organy skarbowe, bo ich rozstrzygnięcia pozostają w mocy, gdy podatnik lub firma czeka na finał sporu.

Portugalia wpisuje się w szerszy południowoeuropejski wzorzec powolnego wymiaru sprawiedliwości. W przypadku Włoch Komisja wskazała, że postępowania wciąż należą do „najdłuższych w UE” (Euronews Italia). Hiszpania usłyszała krytykę za nadmierną długość spraw korupcyjnych na wysokim szczeblu (elDiario.es). W Grecji odnotowano jedynie ograniczone postępy w ściganiu korupcji (gr.euronews).

Coroczny raport obejmuje systemy sądownictwa, walkę z korupcją, wolność mediów i mechanizmy kontroli instytucjonalnej we wszystkich 27 państwach członkowskich. Tworzy ślad dokumentacyjny i wywiera presję reputacyjną. Sam z siebie nie uruchamia jednak sankcji, cięć funduszy ani postępowania przed TSUE.

Lusa i prawo, które może zaboleć

Sprawa agencji Lusa znajduje się bliżej twardych narzędzi unijnych. Po wycofaniu się prywatnych akcjonariuszy portugalskie państwo wypełniło lukę i kontroluje dziś 100% kapitału agencji. Nowy statut, zatwierdzony w styczniu 2026 r., przyznał rządowi prawo powoływania członków zarządu i wprowadził przedstawicieli politycznych do rozszerzonej rady doradczej (CMPF).

Dziennikarze Lusy zaprotestowali, ostrzegając, że nowa konstrukcja pozwala osobom wskazanym przez rząd wpływać na decyzje redakcyjne. Portugalski związek dziennikarzy złożył następnie formalną skargę w Brukseli. Zarzucił, że statut narusza Europejski Akt o Wolności Mediów, czyli unijne rozporządzenie z 2024 r. wymagające niezależności redakcyjnej mediów publicznych, zwłaszcza w zakresie niezależnego zarządzania i ochrony przed ingerencją polityczną (NUNS, rozporządzenie 2024/1083).

Skarga nie jest jeszcze rozstrzygnięciem. Komisja nie stwierdziła, że Portugalia naruszyła prawo UE. Europejski Akt o Wolności Mediów daje jednak Brukseli konkretny punkt zaczepienia, którego sam raport o praworządności nie tworzy: jeżeli statut Lusy okaże się sprzeczny z wiążącymi zasadami wolności mediów, Komisja może wszcząć postępowanie naruszeniowe z art. 258 TFUE, czyli procedurę pozwalającą pozwać państwo członkowskie przed TSUE za złamanie prawa UE.

Gra polityczna osłoną

Rząd Węgier szybko wykorzystał szeroki zakres raportu jako argument obronny. Minister János Bóka przedstawił ustalenia jako dowód, że problemy z praworządnością występują w całej UE, a nie tylko w Budapeszcie (Origo, medium prorządowe). Niezależne węgierskie media odpowiedziały, że sytuacja Węgier jest jakościowo inna: fundusze unijne dla Budapesztu są już zamrożone na podstawie odrębnych zasad ochrony budżetu UE, czyli mechanizmu warunkowości pozwalającego wstrzymać pieniądze, gdy naruszenia praworządności zagrażają wydatkowaniu środków unijnych, oraz kamieni milowych KPO mających realne skutki finansowe (HVG, rozporządzenie 2020/2092).

Ten argument pomaga rządom objętym ostrzejszą presją UE zacierać granicę między państwami, które dostają miękkie rekomendacje, a tymi, którym zamrożono środki. Politycznie jest użyteczny. Prawnie nie zmienia niczego. Coroczny raport stosuje wobec wszystkich państw ten sam schemat diagnozy. Konsekwencje są różne, bo zależą od odrębnych instrumentów, z własnymi przesłankami prawnymi.

Gdzie nadzór staje się papierem

Przypadek Portugalii dobrze pokazuje konstrukcję unijnego systemu. Komisja może wskazać sądy, które rozstrzygają mniej niż połowę wpływających spraw. Może odnotować, że sposób zarządzania państwową agencją informacyjną budzi sprzeciw jej dziennikarzy. Może opublikować te ustalenia dla 27 państw członkowskich, dając krajowym zwolennikom reform wspólny punkt odniesienia.

Bez naruszenia traktatów, uruchomienia mechanizmu budżetowego albo złamania przepisów o wolności mediów Komisja nie może jednak zmusić Portugalii do działania. Skarga w sprawie Lusy trafi teraz do służb prawnych KE: czy uzasadnia postępowanie naruszeniowe? Jeśli tak, raport okaże się pierwszym krokiem w stronę wiążącego wyroku TSUE. Jeśli nie, Portugalia dołączy do rosnącej grupy państw, w których Bruksela jasno diagnozuje erozję instytucji, co roku ją opisuje i obserwuje, jak trwa dalej. W tym miejscu unijny nadzór nad praworządnością przestaje być realną władzą, a staje się dokumentacją.