Portugalia szuka obejścia dla €1 billion

Na sześć tygodni przed robocznym terminem rozliczenia unijnego funduszu odbudowy portugalski rząd przyznaje, że części mieszkań, szkół i placówek ochrony zdrowia nie uda się ukończyć na czas. Proponowane rozwiązanie jest proste: nie oddawać pieniędzy Brukseli, lecz przenieść niedokończone inwestycje do kolejnego cyklu finansowania. Dla finansów państwa może to być wygodne. Dla obywateli czekających na obiecaną infrastrukturę nie oznacza to jednak szybszej realizacji.

Co jest opóźnione

Instrument na rzecz Odbudowy i Zwiększania Odporności (RRF) to główny unijny program inwestycyjny uruchomiony po pandemii. Nie działa jak klasyczna dotacja, w której Bruksela zwraca państwu pieniądze po przedstawieniu faktur. Każdy kraj zobowiązał się do konkretnych rezultatów: przyjęcia określonej ustawy, wybudowania ustalonej liczby mieszkań, cyfryzacji danej usługi. Komisja Europejska wypłaca środki dopiero wtedy, gdy potwierdzi wykonanie tych zobowiązań (EUR-Lex, rozporządzenie 2021/241). Praktyczny termin zakończenia zaległych prac przypada na 31 sierpnia 2026 r., aby KE zdążyła zweryfikować efekty przed formalnym zamknięciem programu w grudniu (Komisja Europejska).

Portugalski plan, wart 22,2 mld EUR w dotacjach i pożyczkach, jest opóźniony. Minister Manuel Castro Almeida przyznał, że sierpniowego terminu nie dotrzymają projekty z obszaru mieszkalnictwa, edukacji, ochrony zdrowia i infrastruktury komunalnej (Observador).

Według UTAO, parlamentarnego organu monitorującego budżet, do marca Portugalia wydała jedynie 8,1% z poprawionego celu wydatkowego na 2026 r., wynoszącego 11,4 mld EUR. Żeby wykonać resztę planu, musiałaby w dziewięć miesięcy wydać więcej niż przez całe pięć lat od uruchomienia programu (ECO). Niezależny monitoring wskazuje, że około jednej trzeciej wszystkich inwestycji znajduje się w stanie krytycznym lub budzącym poważne obawy (Notícias de Viana).

Obejście i jego cena

Rząd chce przyjąć nową ustawę, określaną jako „dyplom ciągłości”, która pozwoliłaby kontynuować niedokończone projekty z RRF w ramach PT2030, czyli kolejnego portugalskiego cyklu funduszy unijnych, albo z budżetu krajowego. Wymagałoby to zmiany zasad mających zapobiegać podwójnemu finansowaniu tych samych prac. Castro Almeida argumentuje, że bez takiej ścieżki Portugalia mogłaby być zmuszona zwrócić Brukseli ponad 1 mld EUR (ECO).

Aby przyspieszyć wydatki przed sierpniem, ministrowie chcą również podnieść próg, od którego kontrakty wymagają wcześniejszej zgody portugalskiego Trybunału Obrachunkowego (Tribunal de Contas), z 950 000 EUR do 10 mln EUR. Kontrola nie odbywałaby się więc przed zaciągnięciem zobowiązania, lecz dopiero po fakcie. Odpowiedź Trybunału była jednoznaczna: tylko w 2025 r. wcześniejsze kontrole pozwoliły zatrzymać 159,4 mln EUR nieprawidłowych wydatków (Jornal Económico). Portugalia stoi więc przed klasycznym wyborem administracji pod presją czasu: szybsze procedury zwiększają ryzyko marnotrawstwa, a utrzymanie kontroli grozi utratą unijnych pieniędzy przez sam upływ terminu.

Nie jest to wyłącznie portugalski problem. Hiszpania negocjuje z Brukselą możliwość zatrzymania niewydanych resztek z RRF i przesunięcia ich w ramach tego samego obszaru polityki, choć zdążyła już pobrać 76% dostępnych środków (El Español, Plan de Recuperación). Rumunia ma inny kłopot: ryzykuje utratę ponad 4,5 mld EUR, bo sześć ustaw reformujących państwo utknęło w politycznym impasie (Digi24). W Portugalii barierą jest tempo budowy. W Rumunii pytanie brzmi, czy parlament w ogóle będzie w stanie uchwalić wymagane przepisy.

Kto zapłaci za przesunięcie

Jeśli obejście się uda, Portugalia ochroni wskaźnik absorpcji, czyli udział unijnych pieniędzy, które rząd może wykazać jako wykorzystane. Wykonawcy zachowają strumienie płatności. Samorządy zobaczą, że projekty nie przepadają tylko dlatego, że nie zmieściły się w terminie. W Mafrze, gdzie jako zagrożone wskazano 4,5 mln EUR na archiwum dźwiękowe i mieszkania (Jornal de Mafra), taka ciągłość ma praktyczne znaczenie.

Tyle że obywatele nadal będą czekać na mieszkania, przychodnie i sale lekcyjne, które im obiecano. Dla rodziny oczekującej lokalu socjalnego albo miasta liczącego na nowe centrum zdrowia różnica między „zrealizowane do 2026 r.” a „kontynuowane z kolejnego budżetu” nie jest techniczną zmianą w tabeli. To kolejne lata opóźnienia. A środki z PT2030 przeznaczone na kończenie wczorajszych projektów nie sfinansują nowych inwestycji lokalnych: połączeń transportowych, zielonej infrastruktury czy cyfryzacji, na które samorządy liczyły w następnym cyklu.

RRF zaprojektowano jako finansowanie za wyniki: państwa miały otrzymywać pieniądze nie za wysiłek, lecz za wykonane zobowiązania. Portugalia szuka sposobu, by ochronić liczby, zanim powstaną budynki. To może okazać się zgodne z prawem. Nie jest jednak tym samym co realizacja obietnicy.