Putin może wysyłać wojsko bez Dumy

Gdy Związek Radziecki wprowadzał w 1968 r. czołgi do Czechosłowacji, wystarczyła doktryna „bratniej pomocy”: 200 000 nieproszonych żołnierzy, siła i posłuszny Układ Warszawski. Dzisiejsza Rosja działa inaczej. 25 maja Władimir Putin podpisał ustawę zmieniającą dwie ustawy federalne, która daje mu jednostronne prawo użycia sił zbrojnych za granicą, gdy obywatele Rosji są zagrożeni „aresztowaniem, zatrzymaniem lub ściganiem karnym” przez sądy, których Moskwa nie uznaje. Duma Państwowa przyjęła ją 381 do 0. Rada Federacji zatwierdziła ją jednomyślnie (Kyiv Independent, Meduza). Ustawa weszła w życie w ciągu kilku dni.

W ten sposób domknięto mechanizm, który Rosja testowała już trzy razy: w Gruzji w 2008 r., na Krymie w 2014 r. i we wschodniej Ukrainie w 2022 r. Najpierw Moskwa rozdaje paszporty, potem ogłasza prześladowania, a na końcu uzasadnia interwencję ochroną własnych obywateli.

Mechanizm: paszport, pretekst, interwencja

Operacyjna logika nowej ustawy opiera się na narzędziu stosowanym równolegle: masowym nadawaniu rosyjskiego obywatelstwa społecznościom, które Moskwa zamierza później „chronić”. Dziewięć dni przed podpisaniem ustawy wojskowej Putin podpisał osobny dekret znoszący standardowe wymogi obywatelstwa dla mieszkańców Naddniestrza, separatystycznego regionu Mołdawii wspieranego przez Rosję. Bez wymogu pobytu, egzaminu językowego i testu z historii (Meduza). Lansing Institute uznał to za „spójny mechanizm wojny hybrydowej”, który „bezpośrednio uzupełnia” ustawę o użyciu wojsk (Lansing Institute).

Dotychczas rosyjskie prawo wymagało, by każdą zagraniczną operację wojskową zatwierdziła Rada Federacji. Putin obchodził tę zasadę politycznie, jak przy Krymie, ale formalnie nadal ją zachowywał. Nowa ustawa usuwa ten wymóg w operacjach „ochrony obywateli”, czyniąc decyzję o wysłaniu wojska wyłączną prerogatywą prezydenta (United24 Media).

Język ustawy wymierzony jest w sądy, „w których Rosja nie uczestniczy”. To opis pasujący zarówno do Międzynarodowego Trybunału Karnego, jak i do Specjalnego Trybunału ds. Zbrodni Agresji. Trzydzieści cztery państwa Rady Europy powołały ten trybunał w Kiszyniowie 15 maja, dziesięć dni przed podpisaniem przez Putina ustawy wojskowej (Euronews).

Dwie Europy, dwie oceny ryzyka

Reakcje europejskich stolic pokazują, jak różnie odczytywane jest zagrożenie. Estonia 21 maja wezwała rosyjskiego chargé d’affaires, wydaliła rezerwistę wojskowego i ograniczyła swobodę poruszania się rosyjskich dyplomatów (Estonian MFA). Przygotowuje też zakaz zakupu nieruchomości przez obywateli Rosji (ERR). Finlandia zapowiedziała, że od 1 czerwca nie będzie uznawać rosyjskich paszportów niebiometrycznych, i zobowiązała się do osiągnięcia natowskiego celu wydatków obronnych na poziomie 5% PKB (Yle). Parlament Europejski oświadczył, że „grożenie państwom bałtyckim oznacza grożenie całej Unii Europejskiej” (European Parliament).

Najostrzejszy zwrot nastąpił na Węgrzech. Nowy rząd Tiszy pod kierownictwem Pétera Magyara 4 maja wydalił oficera SWR Artura Szuskowa, czego wcześniej blokował rząd Viktora Orbána. Budapeszt zasygnalizował też gotowość poparcia unijnych sankcji wobec osób, które Orbán osobiście chronił, w tym patriarchy Cyryla (Euronews Hungary). Rosja straciła jednocześnie unijny głos blokujący i część zaplecza wywiadowczego w Budapeszcie.

Osobno stoi Słowacja. Rząd Roberta Ficy nie wydał oświadczenia w sprawie ustawy, a równolegle przywraca obecność rosyjskich dyplomatów i attaché wojskowego, których wydalili poprzednicy (Denník N). Parlament Europejski odpowiedział głosowaniem 347 do 165 za rezolucją grożącą uruchomieniem mechanizmu warunkowości, czyli unijnego narzędzia pozwalającego zamrażać fundusze rządom podważającym praworządność. W praktyce oznaczałoby to ryzyko utraty miliardów euro (Aktuality.sk).

Luka w NATO

Najprecyzyjniej problem nazwał prezydent Czech Petr Pavel: Rosja „wypracowała styl działania, który niemal dochodzi do progu artykułu 5, ale zawsze pozostaje nieco poniżej” (Novinky.cz). Mała, częściowo zaprzeczalna operacja „ochrony obywateli”, opisana językiem humanitarnym, dokładnie tę niejednoznaczność wykorzystuje. Doktryna przyjęta przez NATO na szczycie w Warszawie w 2016 r. dopuszcza uznanie ataków hybrydowych za podstawę uruchomienia obrony zbiorowej z artykułu 5. W praktyce Sojusz traktował nawet fizyczne naruszenia przestrzeni powietrznej raczej jako sprawę konsultacji z artykułu 4 niż jako bezpośredni impuls do obrony zbiorowej.

Żadna instytucja NATO nie przedstawiła dotąd konkretnej odpowiedzi na ten mechanizm. Komisja Europejska przygotowuje 21. pakiet sankcji. Natowska operacja Eastern Sentry integruje obronę powietrzną na wschodniej flance. Nadal bez formalnej odpowiedzi pozostaje jednak pytanie najważniejsze: od którego momentu rozdawanie paszportów obywatelom obcego państwa staje się przygotowaniem do agresji? Przy około 78 000 obywateli Rosji w Estonii i 40 000 na Łotwie nie jest to problem teoretyczny (Kyiv Independent).

Rosja przyjęła te przepisy publicznie, w ciągu dwunastu tygodni, bez ani jednego głosu sprzeciwu. Europejska odpowiedź wciąż jest dopiero składana.