Zbrojenia podbijają dług strefy euro do 91.2%

Dług publiczny strefy euro ma wzrosnąć w tym roku do 90,2% PKB, a do 2027 r. do 91,2% PKB - wynika z wiosennej prognozy Komisji Europejskiej. To ścieżka szybsza niż ta, którą Bruksela zakładała jesienią. Zderzenie europejskiego dozbrajania z granicami fiskalnymi przestało być abstrakcyjnym problemem dla ministrów finansów. Widać je już w tegorocznych budżetach.

Skalę ryzyka pokazało nieformalne spotkanie ministrów finansów UE w Nikozji w ubiegłym tygodniu. Alex Pienkowski z MFW przedstawił scenariusz, w którym przy braku jakiejkolwiek korekty fiskalnej dług przeciętnego państwa europejskiego wzrósłby do 130% PKB w 2040 r. (Athens Times, Asharq Al-Awsat). Nie była to prognoza bazowa, lecz ostrzeżenie przed kosztem bezczynności: rachunek pokazujący, co dzieje się wtedy, gdy budżety obronne rosną, a reszta wydatków pozostaje nietknięta (Cyprus Mail).

Arytmetyka dozbrojenia

Mechanizm jest dobrze opisany. Z analizy MFW dotyczącej wcześniejszych cykli rozbudowy potencjału wojskowego, opublikowanej w kwietniowym World Economic Outlook, wynika powtarzalny wzorzec: gdy państwa wchodzą w trwający ponad dwa i pół roku cykl dozbrojenia, wydatki wojskowe rosną średnio o około 2,7 pkt proc. PKB. Mniej więcej dwie trzecie tego wzrostu finansowane jest długiem, a nie cięciami w innych częściach budżetu. W efekcie dług publiczny w ciągu trzech lat zwiększa się o około 7 pkt proc. PKB.

Zreformowany unijny pakt stabilności i wzrostu, czyli zestaw limitów deficytu i długu, których mają przestrzegać państwa UE, miał takie napięcia porządkować. W ubiegłym roku Unia stworzyła „krajową klauzulę wyjścia”, pozwalającą czasowo przekroczyć limity wydatków obronnych o do 1,5% PKB rocznie. Do tej pory uruchomiło ją 17 państw członkowskich, od Niemiec po Grecję.

Klauzula działa jednak głównie dla tych, którzy byli blisko reguł już wcześniej. Francja i Włochy, druga i trzecia gospodarka Europy, nie wystąpiły o jej zastosowanie. Chcą zwiększać wydatki na obronność, ale ogranicza je arytmetyka. Francja ma deficyt na poziomie około 5,5% PKB, Włochy około 7,4% (Komisja Europejska). Oba kraje są już objęte procedurą nadmiernego deficytu, czyli formalnym postępowaniem wobec państw przekraczających unijny limit 3% PKB. Dodatkowe 1,5 pkt proc. luzu niewiele zmienia, gdy deficyt jest już ponad dwukrotnie wyższy od dopuszczalnego pułapu.

Kto może pożyczać, a kto nie

Niemcy, startujące z długiem na poziomie około 64% PKB, mogą finansować obronność długiem i nadal pozostawać w bezpiecznym przedziale. Według prognozy ich zadłużenie wzrośnie tylko do 68% PKB w 2027 r. (Komisja Europejska). Podobną przestrzeń mają państwa bałtyckie, Polska i kraje nordyckie.

Francuski dług ma tymczasem przekroczyć 120% PKB do 2027 r. (Komisja Europejska). Włoski sięgnie 139,2% PKB (EUNews). Oba państwa przystąpiły do pożyczek SAFE, czyli Security Action for Europe, nowego mechanizmu, w którym UE wspólnie pożycza 150 mld EUR, a następnie przekazuje środki państwom członkowskim na zakupy obronne po preferencyjnych stawkach (Rada UE). Warunki są korzystne. Pożyczki nadal jednak powiększają dług krajowy.

W praktyce unijne reguły fiskalne zamykają najbardziej narażone państwa w pułapce, a premiują tych, którzy mieli przestrzeń fiskalną już wcześniej. ECFR opisuje to jako podział fiskalny, którego Unia dotąd nie rozwiązała.

Rachunek polityczny

Spotkanie w Nikozji nie przyniosło zgody ani na wspólny dług obronny UE, ani na zmianę celów fiskalnych, ani na nowe narzędzia dla państw o wysokim zadłużeniu. Sam MFW zasugerował, że obronność, bezpieczeństwo energetyczne i innowacje mają cechy europejskich dóbr publicznych, więc ich wspólne finansowanie ma sens gospodarczy. Ujął to jednak jako jedną z opcji, obok reform strukturalnych i konsolidacji fiskalnej, unikając jednoznacznej recepty.

Think tank Bruegel uznał już, że zreformowane reguły fiskalne wymagają kolejnej reformy. OECD ostrzega z kolei, że wydatki obronne dają krótkoterminowy impuls gospodarce, ale bez rozwiązania problemów wzrostu zwiększają długoterminową presję na finanse publiczne.

Pytanie, którego Nikozja nie rozstrzygnęła, będzie kształtować europejską politykę przez następną dekadę: kto zapłaci za bezpieczeństwo i co przestanie być finansowane, gdy rachunki zaczną przychodzić. Między klauzulami wyjścia a procedurami nadmiernego deficytu rządy będą musiały wskazać usługi publiczne, które zostaną ograniczone. Na razie nikt nie wymaga od nich, by powiedziały które.