Niski Dunaj wyłącza reaktory

Dunaj przy rumuńskiej elektrowni jądrowej Cernavodă niesie dziś około 1 630 m sześc. wody na sekundę, czyli mniej więcej jedną trzecią normalnego lipcowego przepływu (Agerpres, Știrile ProTV). Trzysta kilometrów wyżej, przy węgierskiej elektrowni Paks, wodowskaz pokazał -118 cm. To lokalny rekord (Telex).

Dla elektrowni jądrowej rzeka nie jest dodatkiem do krajobrazu, tylko częścią układu bezpieczeństwa. Reaktor zamienia w energię elektryczną tylko część wytwarzanego ciepła. Resztę trzeba odebrać i bezpiecznie odprowadzić, najczęściej właśnie wodą. Gdy rzeka jest zbyt płytka albo zbyt ciepła, elektrownia traci zdolność chłodzenia i operator musi ograniczyć pracę lub wyłączyć blok.

W tym tygodniu ten mechanizm zadziałał po obu stronach dorzecza Dunaju. Rumunia wyłączyła oba reaktory w Cernavodă, zdejmując z systemu około 1 300 MW mocy. Prezydent Ilie Bolojan ocenił, że odpowiada to niemal jednej piątej krajowego zużycia energii elektrycznej (HotNews). Na Węgrzech państwowy MVM 29 lipca rozpoczął wyłączanie trzeciego bloku elektrowni Paks, która w normalnych warunkach daje prawie połowę krajowej produkcji prądu (TVP World, HVG).

Nie były to awarie, lecz decyzje prewencyjne. Rumuńskie ministerstwo energii ostrzegło, że uszkodzenie jednej pompy chłodzącej mogłoby oznaczać naprawy trwające nawet rok (Mediafax). Przy takim ryzyku dwutygodniowy postój jest tańszym rozwiązaniem niż forsowanie pracy bloku na granicy parametrów.

Tania energia wypada z systemu, droga ją zastępuje

Energia jądrowa, gdy elektrownia już stoi, ma niski koszt bieżącej produkcji. Problem zaczyna się wtedy, gdy taka moc znika z systemu w środku letniego szczytu. Lukę trzeba wypełnić elektrowniami gazowymi, importem albo innymi źródłami, które można szybko uruchomić. Wszystkie są droższe.

Na hurtowym rynku energii cena nie jest średnią kosztów wszystkich producentów. Wyznacza ją najdroższa jednostka potrzebna do zaspokojenia popytu w danej godzinie. Dlatego ubytek taniej mocy jądrowej podnosi nie tylko koszt brakującej energii, ale cenę dla całego rynku.

Po wyłączeniu Cernavodă rumuńska cena dnia następnego wzrosła o 22,1 EUR, do 132,87 EUR za MWh. Na Węgrzech analogiczna cena poszła w górę o 26,50 EUR, do 122,08 EUR/MWh (Serbia Energy, Serbia Energy).

Rumunia w ciągu kilku godzin przeszła też z pozycji eksportera netto do importera netto energii elektrycznej. Największe napięcie przypada między 20:00 a 23:00, kiedy gospodarstwa domowe zużywają najwięcej prądu, a produkcja z fotowoltaiki znika z systemu. W tych godzinach Rumunia importowała około 1 700 MW, głównie z Bułgarii (Digi24, Profit.ro). Ta zależność też ma swoje ograniczenia: bułgarskie wodowskazy na Dunaju w Ruse pokazują już -85 cm, poniżej wcześniejszych historycznych minimów (ClubZ).

Kto płaci, kto zarabia

Rumuńskie gospodarstwa domowe są na razie częściowo osłonięte. Władze podkreślają, że umowy dla odbiorców krajowych mają stałe ceny do końca roku (Romania Insider). Stała cena nie likwiduje jednak kosztu. Przesuwa go na sprzedawców, którzy muszą kupić droższą energię zastępczą, na przyszłoroczne taryfy albo na budżet państwa.

Przemysł odczuwa taki szok szybciej, bo duzi odbiorcy są bliżej rynku hurtowego. Bolojan publicznie zaapelował do obywateli i firm o ograniczenie zużycia wieczorem. Równolegle oba rządy przygotowały plany awaryjne przewidujące redukcję poboru przez dużych odbiorców, przy wyłączeniu szpitali z ograniczeń (444.hu, Portfolio).

Zyskują operatorzy elektrowni gazowych i eksporterzy energii, którzy sprzedają prąd po cenie wyznaczanej przez godziny niedoboru. Tracą operatorzy jądrowi: nie produkują, nie sprzedają, a jednocześnie ponoszą koszty postoju.

To nie jest jednorazowy incydent

Ten problem nie pojawił się znikąd. Francuski Cour des comptes, czyli krajowy urząd kontroli finansów publicznych, udokumentował, że straty produkcji jądrowej związane z klimatem stały się zjawiskiem powtarzalnym. Francuskie elektrownie traciły co najmniej 1 TWh produkcji rocznie w 2018, 2019 i 2020 r., ponieważ rzeki były zbyt ciepłe albo miały zbyt niski poziom wody (Argus).

Dorzecze Dunaju zaczyna pokazywać ten sam wzór, tyle że na rzece chłodzącej reaktory w czterech państwach. Rumuński operator systemu przesyłowego szacuje, że blok 1 w Cernavodă mógłby wrócić do pracy około 4 sierpnia, a blok 2 około 10 sierpnia (Profit.ro). Te daty zależą jednak od opadów, których prognozy nie gwarantują.

Szerszy problem nie kończy się wraz z jedną falą upałów. Europa buduje czystszy system energetyczny, ale jego najbardziej stabilne niskoemisyjne źródła nadal potrzebują zimnej i obfitej wody rzecznej. A właśnie tego zasobu zmiana klimatu stopniowo ujmuje.