Rekordowy eksport ropy przykrywa kryzys paliw

Ukraińskie uderzenia dronów wyłączyły ponad jedną piątą rosyjskich mocy rafineryjnych, a niedobory paliw pojawiły się w 55 z 83 regionów Rosji. Jednocześnie załadunek ropy w zachodnich portach Rosji zmierza w czerwcu do rekordu: około 2,7–2,8 mln baryłek dziennie. Z kraju wypływa więcej surowca niż kiedykolwiek, podczas gdy Rosjanie stoją w kolejkach po benzynę.

Ten paradoks wynika z roli rafinerii. Wydobyta ropa sama w sobie nie napędza samochodów, traktorów ani samolotów. Dopiero rafineria przerabia ją na benzynę, olej napędowy i paliwo lotnicze. Ukraina nie próbuje więc zatrzymać rosyjskiego wydobycia u źródła. Uderza w zdolność Rosji do zamiany surowca w produkty potrzebne gospodarce i armii. Ropa, której nie da się przerobić w kraju, trafia do terminali eksportowych. Dlatego eksport morski rośnie w tym samym czasie, gdy na stacjach zaczyna brakować paliwa (Tagesspiegel).

Skalę problemu pokazuje rafineria moskiewska. W 2024 r. przerobiła około 11,6 mln ton ropy, a po atakach ma pozostawać wyłączona przez miesiące (Focus). Gdy wypada jeden tak duży zakład, z rynku krajowego znika jednocześnie benzyna i diesel. Produkcja benzyny w całej Rosji spadła do około 90 000 ton dziennie, czyli mniej więcej o jedną czwartą poniżej czerwcowej średniej dziennej. Pogarsza się też jakość paliwa. Polskie źródła opisują awaryjne obniżenie standardu z Euro 5 do Euro 3, a więc zgodę na brudniejsze paliwo z wyższą zawartością siarki, bo produkcja paliw wyższej jakości nie pokrywa już popytu (Business Insider Polska, Money.pl).

Kto płaci w Rosji

Pierwszy koszt ponoszą konsumenci i rolnicy. Krym 21 czerwca wstrzymał sprzedaż paliwa osobom prywatnym. W Irkucku władze wprowadziły limity litrów na pojazd, zakazały zakupów do kanistrów i przyznały pierwszeństwo służbom ratunkowym oraz rolnictwu (Devdiscourse/Reuters). Putin przyznał, że paliwo trzeba zabezpieczyć przed żniwami (Rzeczpospolita). Minister rolnictwa Tatarstanu zalecił rolnikom utrzymywanie zapasów na dziesięć dni do dwóch tygodni (The Moscow Times).

Presja budżetowa jest równie konkretna. Rosja dopłaca rafineriom w ramach tzw. mechanizmu damperowego, który ma stabilizować ceny paliw na rynku krajowym. W samym maju te wypłaty wzrosły do 204 mld rubli. Rachunek rośnie w najgorszym momencie: dochody z ropy i gazu spadły w okresie styczeń–maj o 30% rok do roku, a deficyt budżetu federalnego sięgnął 6,0 bln rubli (KSE Chartbook). Uszkodzenia rafinerii zmieniają też strukturę eksportu. Zamiast sprzedawać diesel i benzynę, czyli produkty droższe, bo zawierające marżę z przerobu, Rosja wypycha za granicę surową ropę, która przynosi mniej za baryłkę.

Wojsko rosyjskie prawdopodobnie odczuje niedobory najpóźniej, bo odbiorcy wojskowi mają pierwszeństwo. Polscy analitycy zastrzegają jednak, że teza o natychmiastowym głodzie paliwowym na froncie pozostaje hipotezą, a nie potwierdzonym faktem (Onet).

Problem Europy jest polityczny, nie na stacjach

Dla europejskich kierowców bezpośredni efekt cenowy wygląda na ograniczony. Większy napływ rosyjskiej ropy na rynek światowy może nawet lekko obniżać globalne ceny surowca (Tagesschau). Prawdziwy problem leży w unijnym procesie sankcyjnym.

Jedyna duża bułgarska rafineria, powiązany z Łukoilem zakład Neftochim w Burgas, dostarcza około 60% paliw w kraju. Sofia wykorzystuje tę zależność, by hamować proponowany 21. pakiet sankcji UE, który miałby zaostrzyć ograniczenia wobec własności powiązanej z Rosją. Bułgarski minister spraw zagranicznych mówi o „zastrzeżeniach”, nie o formalnym wecie, ale argument energetyczny już wpływa na negocjacje (BNR News, Euronews).

W przypadku Węgier zależność jest nie tylko logistyczna, lecz także dochodowa. MOL kupuje przecenioną rosyjską ropę Urals, ale gotowe paliwa wycenia wobec globalnego benchmarku Brent, zatrzymując różnicę. Budapeszt zbudował wokół tego spreadu podatek od nadzwyczajnych zysków (24.hu). Ostrzejsze sankcje, które zmniejszyłyby dyskonto na Uralsie, uderzyłyby jednocześnie w marżę MOL i w podatkową bazę rządu.

Według KSE w samym kwietniu 192 tankowce floty cieni przewoziły rosyjską ropę lub produkty paliwowe. Ukraińskie ataki i unijne sankcje uderzają w różne ogniwa tego samego łańcucha. Ataki tworzą fizyczny deficyt w Rosji. Sankcje mają ograniczać dochody z tego, co Rosja wciąż eksportuje. Dopóki jednak państwa członkowskie targują się o zależność rafinerii na lądzie, a tankowce floty cieni swobodnie pływają po morzu, żadne z tych narzędzi nie działa w pełni.