Rumunia tnie 87 premii za środki UE

W Rumunii spór o pieniądze z unijnego Funduszu Odbudowy wszedł w najwrażliwsze miejsce państwa: płace sektora publicznego. Opublikowana dziś nowa ustawa płacowa likwiduje 87 ze 151 kategorii dodatków dla pracowników państwowych, a pozostałe ogranicza do 20% wynagrodzenia zasadniczego (Digi24). Parlament musi przyjąć ją do 1 lipca, jeśli Bukareszt chce odblokować ponad 700 mln EUR z RRF, czyli unijnego funduszu po pandemii, w którym każda wypłata zależy od wykonania konkretnych reform. Przeciwko zmianom mobilizują się związki zawodowe, sędziowie i urzędnicy sądowi. Podobne zderzenie krajowego oporu z warunkami Brukseli widać co najmniej w czterech innych państwach. Wszystkie mają ten sam termin: 31 sierpnia, po którym Komisja Europejska automatycznie obniży niewykorzystane alokacje z RRF.

Rządy chcą, państwa się opierają

Rumuńska koalicja rządząca ma w parlamencie większość. Problem leży poza arytmetyką głosowań. Związki policyjne zapowiadają, że zablokują wdrożenie ustawy „wszystkimi środkami prawnymi”. Sędziowie twierdzą, że reforma obniży ich wynagrodzenia o ok. 11%, naruszając niezależność sądownictwa. Jeden z bukareszteńskich sądów już nakazał rządowi wypłatę zaległych wynagrodzeń sędziowskich, z dziennymi karami za zwłokę (Romania Insider).

W Budapeszcie przeszkoda tkwi w samym państwie. Nowy rząd Pétera Magyara chce przeprowadzić reformy, ale instytucje odziedziczone po epoce Orbána stawiają opór. Sądy nadal działają pod kierownictwem osób powołanych przez poprzedni obóz władzy. Fundacje uniwersyteckie, zbudowane jako kanał transferu majątku publicznego, zachowały swoją pozycję. Aby uruchomić choć część z 10,4 mld EUR przyznanych Węgrom, Magyar musi spełnić 27 praworządnościowych „superkamieni milowych” dotyczących niezależności sądów, walki z korupcją i przejrzystości zamówień publicznych. Do tej pory Węgry nie dostały z tej puli ani euro (Portfolio, Euobserver).

Tam, gdzie Rumunia i Węgry próbują spełnić warunki, Portugalia po cichu zmienia reguły kontroli ich wykonania. Lizbona, która otrzymała już znaczną część swojej alokacji, zaproponowała ustawę podnoszącą próg kontroli Trybunału Obrachunkowego z 750 tys. EUR do 10 mln EUR. W praktyce większość kontraktów publicznych nie byłaby sprawdzana przed podpisaniem. Prezes Trybunału ostrzegł, że powstaną „strefy bez nadzoru” warte co roku miliardy. Instytucja, która ma pilnować wydatkowania środków unijnych, byłaby osłabiana w imię szybszego ich wydawania.

Wobec Słowacji ostrzejszą linię zajął Parlament Europejski. 20 maja europosłowie stosunkiem głosów 347 do 165 wezwali Komisję do rozważenia zamrożenia słowackich funduszy, wskazując na likwidację organów antykorupcyjnych i podejrzenia nadużyć przy pieniądzach na rozwój obszarów wiejskich (European Parliament, Denník N). Rezolucja nie ma mocy prawnej, ale pojawiła się kilka dni po tym, jak Komisja obniżyła słowacką alokację po dochodzeniu OLAF, czyli unijnego urzędu ds. zwalczania nadużyć finansowych.

Precedens ustanowiony przez Polskę

Nad wszystkimi tymi sprawami wisi polski precedens. W lutym 2024 r. Komisja odblokowała dla Warszawy 137 mld EUR po objęciu władzy przez rząd Donalda Tuska, choć ustawy reformujące sądownictwo nie zostały jeszcze przyjęte. Wystarczył „plan działania” (European Papers). Dwa lata później prezydent Nawrocki zawetował kluczowe ustawy sądowe. Sędziowie zaskarżyli odblokowanie pieniędzy do najwyższego sądu UE, a rzecznik generalny już podważył adekwatność kamieni milowych. To pierwszy poważny test granic uznaniowości Komisji w ramach RRF.

Kto decyduje, gdy termin mija

RRF daje Komisji niemal pełną swobodę oceny, czy reforma „w zadowalający sposób” spełnia kamień milowy. Krajowi aktorzy, tacy jak związki zawodowe, sądy czy organizacje zawodowe, nie mają formalnej ścieżki, by tę ocenę zakwestionować (Verfassungsblog). Żaden kamień milowy RRF nie został dotąd formalnie odrzucony.

Rumuńskie związki nie mogą prawnie zatrzymać ustawy płacowej. Węgierskie instytucje z poprzedniego układu mogą nie dostosować się wystarczająco szybko. Portugalia osłabia organy, które mają kontrolować wydatki z UE. Słowacja lekceważy presję Parlamentu Europejskiego. Polska pokazała już, że rząd politycznie wiarygodny dla Brukseli może otrzymać miliardy na podstawie obietnic. 31 sierpnia okaże się, czy warunkowość jest twardym mechanizmem, czy kolejnym terminem, wokół którego da się negocjować.