Rumunia broni ustawy o urzędnikach

Komisja Europejska nie zakwestionowała rumuńskiej ustawy o uczciwości publicznej wprost. Zrobiła coś bardziej technicznego, a dla Bukaresztu potencjalnie groźniejszego: poprosiła o wyjaśnienie, czy sporny przepis da się pogodzić z trzema zasadami prawa UE. Chodzi o zakaz karania za zachowania z przeszłości według nowych reguł, proporcjonalność sankcji oraz przewidywalność skutków prawnych dla osób pełniących funkcje publiczne. Pismo wysłane 2 września przez dyrekcję generalną KE ds. sprawiedliwości daje Rumunii dwa tygodnie na odpowiedź (RFI, Digi24).

W praktyce KE przesunęła sprawę z poziomu krajowej awantury politycznej do oceny wypłaty pieniędzy z unijnego Funduszu Odbudowy. Odpowiedź Bukaresztu trafi bezpośrednio do analizy szóstego i ostatniego wniosku Rumunii o płatność z Instrumentu na rzecz Odbudowy i Zwiększania Odporności, czyli pandemicznego funduszu UE, z którego państwa dostają środki dopiero po wykonaniu uzgodnionych reform.

Reforma, która stała się sporem

Rumuński parlament uchwalił ustawę 180/2026 26 sierpnia, trzy dni przed twardym terminem realizacji kamieni milowych z krajowego planu odbudowy (Europa FM). Sama reforma odpowiadała na realną lukę. Nowe przepisy wzmacniają związek między ostatecznym rozstrzygnięciem ANI, rumuńskiej agencji ds. uczciwości publicznej kontrolującej majątki urzędników i konflikty interesów, a utratą pełnionej funkcji. W starym systemie osoby z prawomocnym stwierdzeniem konfliktu interesów mogły pozostawać na stanowiskach, bo zakaz obejmował przede wszystkim obejmowanie funkcji w przyszłości, nie aktualny mandat (Juridice, Stiripesurse).

Spór wywołał tzw. amendament Fritza. Przepis działa wstecz w tym sensie, że nową sankcję utraty mandatu obejmuje także osoby, wobec których ostateczne rozstrzygnięcia zapadły jeszcze przed wejściem ustawy w życie. Takie osoby tracą stanowiska po 30 dniach od wejścia nowych regulacji w życie (Agerpres). Według ANI przepis obejmuje obecnie 55 osób pełniących funkcje publiczne, w tym 10 burmistrzów (Agerpres).

Polityczna nazwa poprawki bierze się od jej najbardziej znanego adresata. Dominic Fritz, urodzony w Niemczech burmistrz Timișoary i lider partii USR, w czerwcu przegrał przed rumuńskim Sądem Najwyższym sprawę dotyczącą stwierdzonego przez ANI konfliktu interesów (HotNews).

Rumuński Trybunał Konstytucyjny uznał przepis obejmujący wcześniejsze rozstrzygnięcia za zgodny z konstytucją. Argumentował, że ustawa nie kryminalizuje z mocą wsteczną pierwotnego zachowania, lecz określa dalsze skutki prawne wobec osoby, u której naruszenie zostało już stwierdzone (Gandul). Prezydent Nicușor Dan podpisał ustawę, choć publicznie zaznaczył, że nie zgadza się z poprawką. Tłumaczył, że nie chce ryzykować utraty środków z Funduszu Odbudowy (Agerpres, Sintact).

Skąd bierze się presja

Impuls do działania KE przyszedł także z Parlamentu Europejskiego. Szef Europejskiej Partii Ludowej Manfred Weber i przewodnicząca Renew Valérie Hayer zwrócili się do Ursuli von der Leyen, by Komisja potraktowała poprawkę jako problem praw obywateli UE. Ich argument jest prosty: obywatel Unii ma traktatowe prawo kandydować w wyborach lokalnych w każdym państwie członkowskim, a rumuński przepis może to prawo ograniczać w sposób niezgodny z prawem UE (Agerpres, FAZ).

KE odpowiedziała ostrożnie proceduralnie: ustawa zostanie oceniona w ramach ostatniego wniosku Rumunii o płatność, spodziewanego w tym miesiącu (ActMedia, G4Media). To ważna różnica. Komisja nie musi od razu wszczynać politycznego sporu o rumuńskie sądownictwo czy wybory lokalne. Wystarczy, że sprawdzi, czy przyjęta ustawa rzeczywiście realizuje uzgodniony kamień milowy.

Pytanie o pieniądze

W nagłówkach pojawiła się kwota 770 mln EUR, którą miałby zagrozić amendament Fritza. Sama liczba jest prawdziwa, ale została przypięta do niewłaściwego problemu. Tymczasowy premier Ilie Bolojan wiązał ryzyko utraty tych środków z reformą ustawy płacowej, której parlament nie uchwalił przed terminem 31 sierpnia (HotNews). Kwota obejmuje całą ostatnią transzę dotacji dla Rumunii i kilka kamieni milowych, a nie jeden przepis ustawy o uczciwości publicznej (EU Perspectives). W materiałach KE objętych tym przeglądem nie ma dokumentu, który przypisywałby pełne 770 mln EUR wyłącznie tej reformie.

Nie oznacza to, że ustawa jest finansowo obojętna. Zgodnie z zasadami Funduszu Odbudowy Bruksela może wstrzymać odpowiednią część ostatniej transzy, jeżeli uzna, że przyjęte przepisy wypaczają reformę, którą miały wykonać (rozporządzenie 2021/241). Dlatego dwutygodniowa odpowiedź Rumunii będzie nie tylko prawną obroną poprawki. Stanie się materiałem dowodowym w decyzji o tym, czy kamień milowy dotyczący uczciwości publicznej został rzeczywiście zaliczony. Komisja patrzy już nie na sam fakt uchwalenia ustawy, lecz na to, co ta ustawa robi.