Rumunia ryzykuje 100 mln EUR za węgiel

Rumunia zostawi w pracy trzy bloki na węgiel brunatny mimo zobowiązania, które złożyła Brukseli w zamian za pieniądze z unijnego Funduszu Odbudowy. Termin zamknięcia mijał 31 sierpnia 2026 r. Dwa dni wcześniej rząd zatwierdził memorandum przedłużające działanie bloków Craiova 1 i 2 do połowy 2027 r., a Turceni 5 do początku 2028 r. (Libertatea, Spotmedia). Tego samego dnia portugalski minister Castro Almeida ogłosił, że plan odbudowy jego kraju jest „w pełni zakończony” (Observador, RTP). Ten sam instrument, ten sam termin, dwa zupełnie różne wyniki.

Jak płaci RRF i dlaczego czas ma dziś znaczenie

RRF, czyli Instrument na rzecz Odbudowy i Zwiększania Odporności, to unijny program wydatków po pandemii wart setki miliardów euro dla państw członkowskich. Nie działa jak zwykła refundacja faktur. Rządy najpierw uzgadniają z Komisją konkretne reformy i inwestycje, potem muszą wykazać ich wykonanie, a dopiero wtedy uruchamiana jest płatność (EUR-Lex, Rada UE). Rumunia zobowiązała się przyjąć ustawę przesądzającą odejście od węgla oraz fizycznie wycofać moce węglowe i lignitowe do 31 sierpnia 2026 r. (Agerpres).

Bukareszt naruszył oba warunki. Parlament przyjął w sierpniu poprawki, zgodnie z którymi bloki węglowe mogą zostać zamknięte dopiero wtedy, gdy powstaną i zaczną działać zastępcze moce niskoemisyjne (Agerpres). To odwróciło sens ustawy dekarbonizacyjnej, którą Komisja wcześniej oceniła pozytywnie i za którą już wypłaciła środki. Osobnym naruszeniem jest decyzja rządu, by Turceni i Craiova nadal produkowały energię. Na początku roku Bruksela odrzuciła już rumuński manewr polegający na obniżeniu mocy koncesjonowanej na papierze bez realnego zamykania elektrowni (Economica.net).

Zgodnie z art. 24 rozporządzenia o RRF sankcją nie jest klasyczna kara pieniężna. Komisja może zawiesić całość lub część płatności, dać rządowi czas na naprawienie uchybienia, a jeśli problem pozostanie, trwale obniżyć należną kwotę (EUR-Lex). Premier Ilie Bolojan oszacował koszt opóźnienia węglowego na maksymalnie 100 mln EUR (Economica.net), choć nie wiadomo, jak dokładnie Bruksela wyliczyłaby tę kwotę. Wcześniej Rumunia mogła jeszcze poprawić wykonanie kamienia milowego i ponownie złożyć dokumenty. Przy końcowym terminie ta furtka się zamyka: wytyczne Komisji wymagają ukończenia wszystkich działań do 31 sierpnia, złożenia końcowych wniosków o płatność we wrześniu i prawnego rozliczenia programu do grudnia (Komisja Europejska). Dzisiejsze zawieszenie płatności łatwo staje się więc definitywną stratą.

Portugalia nie wykonała planu idealnie. Utrzymała jednak Brukselę w procesie

Portugalia ogłosiła zakończenie swojego planu odbudowy wartego 21,9 mld EUR i przygotowuje dziesiąty, ostatni wniosek o płatność. Dotąd otrzymała około 79% przyznanej alokacji (ECO, rząd Portugalii). Dojście do tego punktu wymagało korekt. Lizbona przesunęła około 516 mln EUR między inwestycjami i usunęła 85 kamieni milowych, głównie poprzez administracyjne łączenie celów zaakceptowane przez Brukselę przed terminem (rząd Portugalii, Sol). Cele dotyczące zdrowia i mieszkalnictwa zostały ograniczone. Różnica polega na procedurze: Portugalia zmieniała plan za zgodą Komisji, Rumunia jednostronnie zmieniła warunki gry.

Kto płaci za utrzymanie węgla

W krótkim terminie zyskują rumuńskie elektrownie na lignit, ich pracownicy oraz politycy z zagłębia węglowego w Oltenii, którzy unikają gwałtownego zamknięcia bloków, zanim powstaną zastępcze moce gazowe i słoneczne (Libertatea). Koszty są mniej widoczne, ale realne. Jeżeli Bruksela obetnie płatności, mniej pieniędzy trafi do projektów finansowanych z planu odbudowy. Lukę pokryją rumuńscy podatnicy: przez wyższe potrzeby pożyczkowe państwa albo cięcia wydatków (ZF).

Sprawa wykracza poza Rumunię, bo własne zobowiązania energetyczne w RRF mają także inne państwa zależne od węgla, w tym Polska i Bułgaria (Euronews Polska, Investor.bg). Jeśli Komisja zaakceptuje jednostronne opóźnienie na finiszu programu, RRF stanie się łatwiejszy do traktowania jako umowa negocjowalna także po wypłacie pieniędzy. Jeśli obniży rumuńską alokację, lokalni podatnicy sfinansują polityczną decyzję o dalszej pracy elektrowni węglowych. Dokładna kalkulacja Komisji pozostaje niejasna, ale precedens jest prosty: albo złamanie uzgodnionych kamieni milowych kosztuje, albo nie.