Rumunia ryzykuje €4.5 billion

Rumunia ma czas do 31 sierpnia na przyjęcie sześciu ustaw reformujących państwo. Jeśli tego nie zrobi, może stracić ok. 4,5 mld EUR dotacji z unijnego Funduszu Odbudowy (Libertatea). Głosy potrzebne do uchwalenia ustaw kontroluje PSD, największa partia w kraju. 13 lipca jej lider Sorin Grindeanu zapowiedział, że ugrupowanie nie będzie współpracować, dopóki tymczasowy premier Ilie Bolojan nie poda się do dymisji (Europa FM). Do terminu zostało sześć tygodni. Pieniądze są unijne, ale blokada jest czysto krajowa.

Dlaczego wąskim gardłem są ustawy

Fundusz Odbudowy i Zwiększania Odporności, czyli RRF, to wart 723,8 mld EUR program finansujący odbudowę państw UE po pandemii. Nie działa jednak jak zwykła linia dotacyjna, z której rząd wypłaca sobie środki po złożeniu wniosku. Każde państwo uzgodniło z Komisją Europejską listę reform i inwestycji, a każda z nich została przypisana do mierzalnego kamienia milowego: uchwalenia konkretnej ustawy, zbudowania systemu albo osiągnięcia sprawdzalnego rezultatu. Pieniądze płyną dopiero wtedy, gdy KE uzna, że warunek został spełniony (EUR-Lex).

W przypadku Rumunii pozostałe kamienie milowe nie dotyczą już wbicia łopaty na placu budowy. Chodzi o ustawy wymagające większości parlamentarnej: przebudowę systemu wynagrodzeń w sektorze publicznym, reguły antykorupcyjne dla osób pełniących funkcje publiczne oraz zmianę systemu motywacyjnego w administracji skarbowej. Do tego dochodzą przepisy o karierach urzędniczych, planowaniu przestrzennym i dekarbonizacji ciepłownictwa (Antena 3). Dwa projekty ustaw przepadły już 1 lipca w Senacie, zabrakło trzech głosów (Romania Insider).

Opublikowane 30 kwietnia wytyczne Komisji dotyczące zamknięcia programu nie zostawiają przestrzeni na polityczne przeczekanie. Wszystkie kamienie milowe muszą zostać zrealizowane do 31 sierpnia 2026 r. To, co stanie się później, nie będzie mogło zostać zaliczone. Ostateczne wnioski o płatność mają trafić do Brukseli we wrześniu, a wszystkie wypłaty muszą zostać wykonane do 31 grudnia (wytyczne Komisji). Po przekroczeniu terminu KE nie musi już zamrażać środków warunkowo. Może je po prostu anulować.

Najpierw łatwe pieniądze, potem trudne reformy

Rumunia wykorzystała dotąd 60,6% swojej alokacji z RRF. Czwarta płatność, w wysokości 2,25 mld EUR, trafiła do kraju 23 czerwca (Brussels Times, Financial Intelligence). Ten wynik wygląda przyzwoicie tylko na pierwszy rzut oka. Pokazuje też klasyczny mechanizm korzystania z unijnych pieniędzy: najpierw realizuje się łatwiejsze kamienie milowe, czyli uruchomienie przetargów i stworzenie instytucjonalnych ram. Na koniec zostają reformy, które naruszają interesy grup zawodowych, administracji i partyjnych zapleczy.

Minister inwestycji Dragoș Pîslaru potwierdził, że Bruksela zaakceptowała renegocjowany rumuński plan odbudowy. Zarazem zaznaczył, że problemem pozostaje wykonanie reform, które Rumunia sama wpisała do tego planu (Digi24). Innymi słowy: plan jest uzgodniony, ale ustawy nie istnieją.

Kto naprawdę traci

Z rumuńskim planem odbudowy powiązanych jest ponad 5 300 kontraktów finansujących lokalną infrastrukturę, szkoły, szpitale i projekty komunalne. Minister rozwoju Cseke Attila przedłużył ich terminy do 30 sierpnia i ostrzegł, że kolejnego przedłużenia nie będzie (Capital). Jeżeli kamienie milowe dotyczące reform nie zostaną zaliczone, projekty te mogą stracić finansowanie. Ryzyko spada więc nie na polityków negocjujących układ sił w Bukareszcie, lecz na mieszkańców czekających na połączenie drogowe, remont szkoły albo modernizację szpitala.

Rumunia znajduje się przy tym w procedurze nadmiernego deficytu, czyli unijnym mechanizmie dyscyplinującym państwa, które zbyt mocno zwiększają potrzeby pożyczkowe sektora publicznego (Komisja Europejska). To ogranicza możliwość prostego zastąpienia utraconych dotacji nowym długiem.

RRF działa, gdy polityka krajowa potrafi dowieźć uzgodnione warunki. Hiszpania dostała w tym miesiącu zgodę na szóstą płatność w wysokości 7,02 mld EUR; Komisja uwolniła część wcześniej wstrzymanych środków, ale zatrzymała 537 mln EUR za trzy niepotwierdzone cele (hiszpańskie Ministerstwo Finansów). Warunkowość zadziałała, pieniądze popłynęły. W Rumunii problem jest inny: Bruksela nie blokuje funduszy z własnej inicjatywy. To rumuński parlament blokuje reformy, które miały je odblokować.

Unia zaprojektowała RRF tak, by polityczne obietnice nie miały wartości, dopóki nie staną się ustawami albo zakończonymi projektami możliwymi do sprawdzenia przez KE. Rumunia sprawdza, co dzieje się wtedy, gdy krajowa polityka nie potrafi wytworzyć tych faktów na czas. Kwota 4,5 mld EUR pochodzi z opisów rumuńskiego rządu i mediów, a nie z opublikowanego załącznika Komisji, więc precyzyjna skala ekspozycji może się jeszcze zmienić. Samo ryzyko jest jednak realne. I wynika z decyzji podjętych w Bukareszcie, nie w Brukseli.