Rumunia walczy o 6 mld EUR

W Bukareszcie o unijne pieniądze nie rozstrzyga dziś wielka debata o integracji, lecz sześć ustaw, które utknęły w parlamencie. Każda odpowiada reformie wpisanej do rumuńskiego planu odbudowy. Komisja Europejska wypłaci kolejną transzę dopiero wtedy, gdy uzna te reformy za wykonane. Termin mija 31 sierpnia (Digi24). Po tej dacie pieniądze nie przechodzą na kolejny rok. Przepadają.

Jak komisja w Bukareszcie blokuje pieniądze pożyczone w Brukseli

Unijny Instrument na rzecz Odbudowy i Zwiększania Odporności, czyli RRF, działa inaczej niż klasyczne fundusze unijne. Nie polega na zwrocie wydatków poniesionych przez rząd. Jest płatnością za wykonanie obietnic. Każde państwo przedstawiło plan reform i inwestycji, rozpisany na „kamienie milowe”, czyli etapy takie jak przyjęcie ustawy, oraz „cele”, czyli mierzalne efekty, na przykład liczbę wyremontowanych budynków. Komisja uruchamia kolejne raty dopiero wtedy, gdy uzna, że warunki zostały spełnione (European Commission, Council). Jeśli kamień milowy nie zostanie wykonany, wypłata może zostać częściowo albo całkowicie zawieszona (EUR-Lex).

Rumuński plan ma wartość 28,5 mld EUR (European Commission). Z tego 13,6 mld EUR to dotacje, których Rumunia nie musi oddawać. Reszta przypada na pożyczki: tańsze niż finansowanie, które Bukareszt mógłby pozyskać samodzielnie, ale wciąż zwiększające dług publiczny. Po trzeciej renegocjacji planu w czerwcu część pożyczkowa spadła do 6,64 mld EUR, a dotacje zostały utrzymane. Minister inwestycji Dragoș Pîslaru mówił, że do przyjęcia pozostało jeszcze osiem ustaw lub decyzji rządowych (Curs de Guvernare).

Tymczasowy premier Ilie Bolojan chce nadzwyczajnych posiedzeń parlamentu w lipcu, aby przepchnąć projekty, które ugrzęzły w procedurze. Wskazał m.in. kodeks urbanistyczny, zablokowany od grudnia, z którym powiązano około 1 mld EUR środków. Podobną kwotę niesie reforma wynagrodzeń w sektorze publicznym (Digi24). Na początku czerwca Bolojan oceniał, że przez niedokończone ustawy zagrożone jest 5–6 mld EUR (Mediafax). Parlament przyjął później część projektów, co według rumuńskich mediów miało zabezpieczyć ponad 2,7 mld EUR wcześniej zagrożonych środków (EVZ). Sama reforma płac nadal blokuje jednak 770 mln EUR (Financiarul).

To nie jest ryzyko teoretyczne. Trzeci wniosek Rumunii o płatność został częściowo zawieszony z powodu specjalnych emerytur oraz zasad zarządzania spółkami państwowymi. Prawie 459 mln EUR nie udało się już odzyskać (Știrile ProTV).

Kamienie milowe odhaczone, obietnice mniejsze

Cały instrument wygasa z końcem 2026 r.; do tego czasu wszystkie płatności muszą zostać zakończone (EUR-Lex). Reforma przyjęta zbyt późno nie czeka więc w kolejce. Wypada poza ramy prawne programu.

Włochy, największy beneficjent RRF w UE, pokazują inny problem tego mechanizmu: nawet formalne wykonanie kamieni milowych nie gwarantuje pierwotnego efektu. Program budowy miejsc w żłobkach i przedszkolach zaczynał z finansowaniem 4,6 mld EUR i planem utworzenia 264 000 nowych miejsc. Po zmianach w planie finansowanie spadło poniżej 3,8 mld EUR, a oczekiwana liczba miejsc do 150 480 (Collettiva). Rubryki w systemie można było odhaczyć. Rodziny dostały mniej placówek.

Podobną presję czasu odczuwa Portugalia. Bruksela ostrzegła Lizbonę, że przepisy dotyczące świadczeń społecznych muszą zostać domknięte do 31 sierpnia, jeśli kraj chce ochronić 620 mln EUR z funduszu odbudowy (Executive Digest). Europejski Trybunał Obrachunkowy wskazał konstrukcyjną słabość całego modelu: przy systemie kamieni milowych Komisja i państwa członkowskie nie zawsze potrafią prześledzić drogę pieniędzy do ludzi, firm czy samorządów, które ostatecznie z nich korzystają (European Court of Auditors).

Kto płaci za opóźnienie

W politycznej warstwie sporu widać premierów, parlament i miliardy euro. Mniej widać gminy, które czekają z projektami dróg i szpitali, bo ustawa powiązana z kamieniem milowym nie została przyjęta. Mniej widać pracowników sektora publicznego, których siatka płac zależy od tego, jaka wersja reformy przejdzie przez głosowanie. Mniej widać wykonawców, których faktury są powiązane z zamówieniami wpisanymi w harmonogram RRF.

Parlament przyjął ustawę awaryjną, pozwalającą kontynuować projekty usunięte ze zmienionego planu z innych źródeł unijnych albo z budżetu krajowego. Brzmi to rozsądnie, ale nie rozwiązuje problemu kosztów. Albo rumuńscy podatnicy zapłacą za inwestycje, które miały być sfinansowane z dotacji UE, albo projekty trafią do innych programów unijnych, gdzie czekają już własne kolejki.

Unia wspólnie pożyczyła pieniądze i powiązała je z krajowymi reformami. W efekcie komisja parlamentarna w Bukareszcie czy Lizbonie może dziś zamrozić środki pozyskane w Brukseli. Lipcowe posiedzenia nadzwyczajne w Rumunii pokażą, czy sześć ustaw przejdzie przed 31 sierpnia. Jeśli nie, pierwszą konkretną stratą będzie 770 mln EUR przypisane do reformy płac. Samorządy, pracownicy i wykonawcy dopiero wtedy zobaczą, ile naprawdę kosztuje niewykonany kamień milowy.