Rumunia ryzykuje grant €770 million

W rumuńskiej polityce problemem nie jest już tylko spór o pensje w sektorze publicznym. Problemem jest kalendarz. 26 sierpnia cztery główne partie nie uzgodniły reformy wynagrodzeń, choć do zamknięcia unijnego Funduszu Odbudowy po pandemii zostało pięć dni (Romania Insider, Bloomberg). Żeby zachować 770 mln EUR dotacji, Bukareszt musiałby przyjąć ustawę, uzyskać podpis prezydenta i dać Komisji Europejskiej czas na ocenę reformy przed 31 sierpnia. Taki scenariusz przestał być realny.

Jak działa system płatności i gdzie się zaciął

RRF, czyli unijny Instrument na rzecz Odbudowy i Zwiększania Odporności, wypłaca państwom pieniądze dopiero wtedy, gdy KE potwierdzi wykonanie konkretnej reformy albo inwestycji zapisanej w krajowym planie (European Commission, Council of the EU). Rumunia wpisała do swojego planu reformę płac w sektorze publicznym jako jeden z takich kamieni milowych.

16 sierpnia Bukareszt złożył piąty wniosek o płatność, wart 2,84 mld EUR i obejmujący 75 kamieni milowych (Radio Romania International, Mediafax). Ustawa płacowa jest częścią tego pakietu.

W normalnym trybie, gdy państwo nie dowozi kamienia milowego, Komisja może wstrzymać część płatności i dać rządowi sześć miesięcy na naprawę. Jeśli problem nie zostanie rozwiązany, kwota zostaje trwale obniżona (EUR-Lex). Tym razem mechanizm naprawczy praktycznie nie działa, bo kończy się cały fundusz. Wszystkie kamienie milowe muszą być zrealizowane do 31 sierpnia 2026 r., końcowe wnioski mają trafić do KE do 30 września, a płatności muszą zostać wykonane do 31 grudnia (Commission closure guidelines, Brussels Times). Reforma przyjęta po czasie nie zdąży już przejść oceny. Sześciomiesięczny bufor traci sens, gdy cały program zamyka się za cztery miesiące.

KE formalnie nie odcięła jeszcze Rumunii od 770 mln EUR. Na briefingu 20 sierpnia rzecznik Maciej Berestecki mówił o procedurze oceny, a nie o utracie środków (Commission briefing). Ale z samego kalendarza wynika, że pole manewru niemal zniknęło.

System płac do naprawy, ale bez zgody na naprawę

Reforma miała rozwiązać rzeczywisty problem. Rumuński system wynagrodzeń w sektorze publicznym jest zlepkiem stawek bazowych, dodatków sektorowych, zwanych sporuri, oraz wyjątków instytucjonalnych. W efekcie porównywalne stanowiska potrafią być wynagradzane według zupełnie różnych zasad (Adevărul). Nowa ustawa miała stworzyć jedną krajową siatkę: każde stanowisko dostawałoby mnożnik stosowany do jednej wartości referencyjnej, a podobna praca byłaby opłacana z tej samej skali. Wiele obecnych dodatków zostałoby ograniczonych albo zniknęłoby, z limitem około 20% (Știrile ProTV). Stąd opór związków zawodowych.

Porozumienie utrudniły koszty. Projekty ministra Dragoșa Pîslaru podniosły dodatkowe obciążenie z pierwotnych 8 mld RON do około 12 mld RON, a KE zażądała od Rumunii wyjaśnienia, skąd weźmie pieniądze na tę różnicę (Digi24). Każdy lej ponad uzgodnioną kopertę staje się trwałym wydatkiem budżetowym, a nie jednorazowym kosztem reformy. Rumuński dług publiczny przekroczył już 60% PKB, a Fitch utrzymuje rating kraju na poziomie BBB-, najniższym w kategorii inwestycyjnej, z negatywną perspektywą sygnalizującą ryzyko obniżki (Actmedia, SeeNews). Miejsca na źle sfinansowaną podwyżkę jest więc mało.

PSD, PNL, USR i UDMR znalazły różne powody, by od projektu się odsunąć. Kelemen Hunor z UDMR przekonywał, że Rumunia nie powinna uchwalać prawa tylko po to, by zadowolić Brukselę. Związki nauczycielskie uznały projekt za lekceważący. Sekretarze sądowi zagrozili, że od 1 września zamkną sądy (RRI, Digi24).

Kto zyskuje, kto traci

Jeśli 770 mln EUR przepadnie, pierwszymi przegranymi będą szkoły, drogi i lokalne projekty, które miały być finansowane z dotacji RRF. Rumunia będzie musiała albo zastąpić te środki długiem zaciąganym przy ratingu bliskim poziomu spekulacyjnego, albo z części inwestycji zrezygnować. Piąty wniosek o płatność miał podnieść wykorzystanie dotacji do około 78% z całej rumuńskiej puli 13,57 mld EUR w RRF (Agerpres). Niewykonany kamień milowy obniży ten wynik.

Krótkoterminowo zyskują same partie, bo unikają zderzenia ze związkami przed wyborami, oraz wszystkie grupy, które zachowają obecne wyjątki płacowe, jeśli reforma umrze. Zyskuje też KE, przynajmniej w wymiarze wiarygodności. Bułgaria ma własne opóźnione reformy dotyczące ustaw o zarządzaniu państwem (Mediapool), a egzekwowanie rumuńskiego kamienia milowego pokazałoby, że system płatności warunkowych nie jest dekoracją.

Związki zawodowe mają argument, którego nie da się zbyć. Pośpiesznie przyjęta siatka płac może utrwalić nowe nierówności, zamrozić realne wynagrodzenia za nominalnymi limitami i wymusić finansowanie przez niepopularne rozwiązania, takie jak rozszerzenie składki zdrowotnej na emerytów (Gândul). Tyle że zwłoka też ma cenę. Rumunia straciła już 458,7 mln EUR w poprzednim sporze o płatność, odzyskując tylko 350,7 mln EUR (Agerpres). Schemat staje się znajomy: krajowa polityka zmienia reformę możliwą do przeprowadzenia w utracone unijne pieniądze, a rachunek trafia do społeczności czekających na inwestycje, które te pieniądze miały sfinansować.