Rumuński F-16 strąca drona nad Estonią

Rumuński F-16 odpalił pocisk powietrze-powietrze nad południową Estonią około południa 20 maja. Celem był ukraiński dron, który wskutek rosyjskiego zakłócania sygnału GPS wleciał w przestrzeń sojuszniczą i spadł 30 metrów od gospodarstwa w Põltsamaa (ERR, Aerotime). Nikt nie ucierpiał. Był to pierwszy przypadek przechwycenia celu w powietrzu przez NATO nad państwem bałtyckim. Pocisk zadziałał. Systemy, które miały chronić ludzi na ziemi, nie zadziałały wcale.

Dziesięć naruszeń, jeden upadły rząd

Od marca co najmniej dziesięć dronów naruszyło przestrzeń czterech państw NATO, średnio raz na około pięć dni (Defence News). Ukraińskie maszyny uderzeniowe, kierowane na rosyjską infrastrukturę energetyczną w rejonie Petersburga, są zbijane z kursu przez wojnę elektroniczną. 7 maja jeden z dronów uderzył w łotewski skład paliw. 15 maja Finlandia zamknęła lotnisko w Helsinkach. 20 maja Litwa po raz pierwszy uruchomiła masowy alert cywilny, a prezydent i parlament zeszli do schronów (Euronews).

Najpoważniejsze skutki polityczne poniosła Łotwa. Premier Evika Siliņa podała się do dymisji 14 maja, po tym jak minister obrony został zmuszony do odejścia w związku z uderzeniem w skład w Rēzekne (Washington Post).

Ukraina wskazała jako przyczynę odchyleń „celowe” działania rosyjskiej wojny elektronicznej (Ukrainska Pravda). Rosyjska Służba Wywiadu Zagranicznego odpowiedziała inną narracją: rozpowszechniła twierdzenie, że Łotwa pozwala Ukrainie startować dronom ze swojego terytorium, i ostrzegła, że „współrzędne ośrodków decyzyjnych na terytorium Łotwy są dobrze znane” (Atlantic Council). Sekretarz generalny NATO Mark Rutte uciął tę logikę wprost: drony naruszają przestrzeń sojuszniczą „z powodu lekkomyślnego, nielegalnego pełnoskalowego ataku Rosji” (Euronews).

Trzydzieści pięć straconych lat w ochronie ludności

Dron, który spadł w Põltsamaa, przewoził paliwo, ale nie potwierdzono, by miał głowicę bojową. Gdyby ją miał, wielu mieszkańców okolicy prawdopodobnie nie wiedziałoby, gdzie się schronić.

Estonia wysłała podczas incydentu alerty na telefony, korzystając z aplikacji ostrzegawczej uruchomionej dzień wcześniej na potrzeby ćwiczeń wojskowych (ERR). Obowiązek budowy schronów w nowych budynkach zacznie tam obowiązywać dopiero w marcu 2028 r. Publicznych syren nie ma.

Ten problem nie kończy się na Estonii. Niemcy zachowały 579 działających schronów z zimnowojennej sieci liczącej 2 000 obiektów. Berlin nie ma żadnego (Taz). Polska jest w stanie zapewnić schronienie 3,8% ludności (Business Insider Poland). Rumunia wykazuje 4 538 schronów ochrony cywilnej, ale w Tulczy, mieście przy granicy z Ukrainą, nie działa ani jeden z dziesięciu publicznych obiektów (Adevărul). Większość ludności miejskiej może ochronić właściwie tylko Finlandia, bo nigdy nie rozmontowała zimnowojennej infrastruktury.

Pieniądze zaczynają płynąć dopiero teraz. 20 maja Niemcy zatwierdziły 10 mld EUR na ochronę ludności, największą taką inwestycję od zjednoczenia kraju (German Federal Government). Polska przeznaczyła 22,5 mld zł z KPO na schrony, cyberbezpieczeństwo i obronność; większa budowa schronów ma ruszyć w 2027 r. (Money.pl).

Wąskie gardło ma charakter ustrojowy i znajduje się w Brukseli. W traktatach ochrona ludności jest tylko „kompetencją wspierającą” Unii, zgodnie z art. 196 TFUE: UE może koordynować i współfinansować, ale nie może zmusić państwa do budowy schronów ani instalacji syren. Nie istnieje też wspólny standard alarmowania. 20 maja Litwa użyła systemu cell broadcast, Estonia pilotażowej aplikacji, a Łotwa ostrzegła tylko gminy przygraniczne. Trzej sojusznicy z NATO, trzy niekompatybilne systemy.

Czego nie naprawi pocisk

Rosyjska wojna elektroniczna tworzy takie incydenty w sposób wygodny dla Moskwy, bo zostawia pole do zaprzeczania. Zakłócanie GPS oślepia nawigację drona. Spoofing podsuwa mu fałszywe współrzędne. Część maszyn zepchniętych z trasy może następnie autonomicznie namierzać najbliższy obiekt pasujący do wzorca zapisanego w systemie rozpoznawania obrazu. Dla cywilów nie ma większego znaczenia, czy Rosja aktywnie kieruje drony w przestrzeń NATO, czy tylko tworzy warunki, w których zbaczają z kursu. Zagrożenie fizyczne jest takie samo.

20 maja NATO pokazało, że potrafi zestrzelić zabłąkanego drona. Rumuński pilot miał czyste niebo i kontakt wzrokowy z celem. Następne przechwycenie może nie dać takiego komfortu. Sojusz umie już zatrzymać zagrożenie w powietrzu. Wciąż nie umie ochronić ludzi pod spodem. Przy obecnym prawie unijnym nikt w Brukseli nie może zmusić rządów, by tę lukę zamknęły.