Rzym zamienia obronę na energię

Rząd Giorgii Meloni przedstawił decyzję jako sukces. 3 czerwca Komisja Europejska ogłosiła, że państwa UE będą mogły wyłączyć część wydatków energetycznych spod reguł budżetowych: do 0,3% PKB rocznie, przy limicie 0,6% łącznie do 2028 r. W przypadku Włoch daje to ok. 14 mld EUR dodatkowego miejsca w finansach publicznych. Minister gospodarki Giancarlo Giorgetti powiedział, że jest „zadowolony”, bo jeszcze kilka miesięcy temu taki ruch był „nie do pomyślenia”. Zaraz potem dodał jednak: „To długa i skomplikowana droga. Zobaczymy, jak się skończy”.

Za nagłówkową kwotą stoją trzy ograniczenia, które mocno zawężają jej polityczne znaczenie.

Pożyczone z koszar

Klauzula energetyczna nie tworzy nowej przestrzeni fiskalnej. Mieści się w już istniejącej krajowej klauzuli wyjścia na poziomie 1,5% PKB, czyli mechanizmie pozwalającym rządom czasowo wydać więcej, niż przewidują normalne limity budżetowe. UE uruchomiła go najpierw dla wydatków obronnych po pełnoskalowej agresji Rosji na Ukrainę. Teraz Komisja rozszerzyła katalog wydatków kwalifikowanych w ramach tego samego pułapu, komunikatem administracyjnym, bez zmiany prawa.

Każde euro wydane przez Włochy na energetykę w tej formule oznacza euro mniej na obronność. Rzym zaakceptował tę zamianę. Rząd planował pożyczyć ok. 14,9 mld EUR w ramach SAFE, unijnego programu 45-letnich preferencyjnych pożyczek na obronność, po czym ograniczył wniosek do ok. 5 mld EUR (Il Foglio, Euronews). W praktyce zrezygnował z ok. 10 mld EUR inwestycji wojskowych. Minister obrony Guido Crosetto ujął to bez ogródek: „Politycznie wiem, że mój wniosek nie jest popularny, ale robię to dla kraju”.

Rezygnacja z SAFE nie jest oszczędnością. Oznacza niewykorzystanie taniego finansowania na czołgi, satelity i myśliwce w momencie, gdy europejskie środowisko bezpieczeństwa jest najbardziej napięte od dekad.

Zielone inwestycje, nie tańsze paliwo

Drugie ograniczenie dotyczy tego, na co można wydać pieniądze. Komisja wykluczyła subsydia do paliw kopalnych, w tym obniżki podatków od paliw, które Włochy odnawiały znacznym kosztem dla budżetu. Kwalifikują się wyłącznie zielone inwestycje: odnawialne źródła energii, sieci elektroenergetyczne, magazyny energii, pompy ciepła i pojazdy elektryczne.

Meloni przedstawiała zabiegi o elastyczność jako odpowiedź na wysokie rachunki za energię. Komisja odparła: „Nie można rozwiązać szoku podażowego przez stymulowanie popytu”. Angelo Bonelli z włoskich Zielonych powiedział to wprost: „Bruksela wykluczyła wykorzystanie europejskiej elastyczności do finansowania rabatów przy dystrybutorach”.

Włoskie nagłówki o „14 mld EUR na koszty energii” są więc mylące. Te pieniądze mają finansować transformację energetyczną, a nie tańszą benzynę.

Kto naprawdę może wydać te pieniądze

Z klauzuli mogą skorzystać wszystkie 27 państw UE, jeśli złożą wniosek. W praktyce dostęp do niej będzie bardzo różny. Dziesięć krajów znajduje się w procedurze nadmiernego deficytu, czyli unijnym trybie dla państw, których deficyt przekracza 3% PKB. Każdy nowy wydatek zgłoszony w ramach elastyczności musi się mieścić w wiążącej ścieżce ograniczania deficytu.

Najlepiej widać to na przykładzie Francji. Paryż jest objęty procedurą nadmiernego deficytu i próbuje sprowadzić deficyt pod kontrolę do końca dekady. Francuskie ministerstwo finansów nie powiedziało o klauzuli energetycznej ani słowa. Ta cisza mówi więcej niż rzymskie deklaracje sukcesu: dla państwa, które i tak musi ciąć wydatki, elastyczność pozostaje w dużej mierze pojęciem księgowym.

Widać tu szerszą strategię Komisji: dać rządom polityczny komunikat, ale nie naruszyć dyscypliny strukturalnej. Państwa o wysokim długu, czyli formalnie główni beneficjenci, najostrożniej podchodziły nawet do pierwotnej klauzuli obronnej. Włochy dostały uznanie. Bruksela zachowała reguły.

Ministrowie finansów UE spotkają się 11 czerwca w Radzie Ecofin. Rada Europejska zbierze się 18-19 czerwca. Oba fora muszą jeszcze zatwierdzić rozwiązanie. Jeżeli pułap można za każdym razem dostosować do kryzysu chwili, coraz trudniej obronić tezę, że naprawdę coś egzekwuje.