Rosatom omija unijne sankcje

Europa odcięła się od rosyjskiego węgla, większości ropy i dużej części gazu. W energetyce jądrowej ta sama logika już nie działa. Cywilny atom pozostał niemal poza sankcjami, choć jego techniczna zależność od Rosji jest dla części państw UE równie realna jak wcześniejsza zależność od gazociągów.

Ten paradoks pokazała decyzja z 22 lipca. Dolna Saksonia zgodziła się na rozbudowę zakładu produkcji elementów paliwowych w Lingen, należącego do spółki zależnej francuskiego Framatome. Po rozbudowie fabryka będzie mogła wytwarzać zestawy paliwowe do reaktorów VVER, czyli konstrukcji z czasów radzieckich, które wciąż pracują w Europie Środkowo-Wschodniej (Framatome, BMUKN). Produkcja opiera się na licencjach, technologii i maszynach TVEL, paliwowego ramienia rosyjskiego państwowego koncernu Rosatom.

Dlaczego Berlin zgodził się na coś, czemu się sprzeciwia

Niemieckie federalne ministerstwo środowiska tłumaczy, że nie miało podstaw prawnych do odmowy. Niemieckie prawo atomowe dotyczy bezpieczeństwa instalacji, a nie geopolityki, zaś obowiązujące sankcje UE nie obejmują cywilnej współpracy jądrowej (BMUKN). Minister środowiska Dolnej Saksonii Christian Meyer uznał rosyjski udział za niewłaściwy, ale podkreślił, że land działał pod nadzorem władz federalnych i nie mógł odmówić wydania zezwolenia (NDR).

Zgoda została obudowana ograniczeniami bezpieczeństwa: limitem dostępu personelu Rosatomu, separacją systemów IT i kontrolą sprzętu (ZEIT). Niemcy próbują więc zarządzać rosyjską obecnością, ale jej nie eliminują.

Dlaczego UE nie zamknęła tej luki? Powody są dwa: techniczny i polityczny.

Paliwo jądrowe nie jest surowcem, który można wymienić jak gatunek ropy. Zestaw paliwowy to zaprojektowany pod konkretny reaktor element, zatwierdzany przez krajowy dozór jądrowy i ładowany według ściśle określonego harmonogramu. Według Framatome w UE działa 19 reaktorów VVER (Framatome). Zastąpienie paliwa rosyjskiego pochodzenia wymaga nowych projektów, testowych zestawów i odrębnych zgód dla każdej elektrowni. To proces liczony w latach.

Bariera polityczna jest prostsza. Sankcje UE wymagają jednomyślności na podstawie art. 31 Traktatu o Unii Europejskiej (EUR-Lex). Jeden rząd może zablokować cały pakiet. Szef węgierskiej dyplomacji Péter Szijjártó argumentował, że sankcje jądrowe zagroziłyby rozbudowie elektrowni Paks II, prowadzonej przez Rosatom i finansowanej rosyjskim kredytem państwowym do 10 mld EUR (Agenzia Nova, World Nuclear Association).

Gdzie naprawdę leży zależność

Najsilniejsza pozycja Rosji nie dotyczy samej rudy uranu, lecz etapów jej przetwarzania. Według Agencji Dostaw Euratomu Rosja zapewniła w 2024 r. ok. 15,6% naturalnego uranu dla UE, ale już ok. 22,4% usług konwersji, czyli przekształcenia rudy w gaz nadający się do wzbogacania, oraz 23,5% usług wzbogacania, czyli zwiększania udziału materiału rozszczepialnego potrzebnego do pracy reaktora (Euratom Supply Agency, S&P Global). Te środkowe ogniwa łańcucha są trudniejsze do zastąpienia, bo na świecie tylko kilka instalacji wykonuje je na dużą skalę.

Państwa korzystające z reaktorów VVER można podzielić na trzy grupy. Czechy i Bułgaria już przechodzą na inne paliwo: Temelin odebrał ostatnią dostawę TVEL pod koniec 2024 r., a piąty blok Kozłoduju ładuje paliwo Westinghouse (Seznam Zprávy, Sega). Słowacja podpisała kontrakty z zachodnimi dostawcami, ale nie wdrożyła ich jeszcze w pełni we wszystkich pięciu reaktorach, a atom daje jej ok. 62% energii elektrycznej, więc margines na zakłócenia jest ograniczony (Reuters, World Nuclear Association). Węgry nie dopuściły dotąd zachodniego paliwa do Paks; pierwsze alternatywne zestawy Framatome są spodziewane około 2028 r. (Atlatszo).

Osobny interes ma Francja. Reuters podał, że w 2025 r. 39% wzbogaconego uranu importowanego przez Francję pochodziło z Rosji (Reuters). Orano, francuska spółka cyklu paliwowego, opowiada się za malejącymi kwotami zamiast nagłego odcięcia, a Framatome może zyskać kontrakty na paliwo do reaktorów VVER dzięki rozbudowie zakładu w Lingen. Paryż jest więc jednocześnie rzecznikiem dywersyfikacji i beneficjentem obecnego układu.

Ekonomiczny sens terminów granicznych

Stany Zjednoczone pokazały rozwiązanie pośrednie. W 2024 r. Waszyngton zakazał importu rosyjskiego uranu, ale dopuścił czasowe zwolnienia tam, gdzie nie ma jeszcze dostępnych alternatyw (Congress). UE nie przedstawiła podobnej propozycji, choć w ramach REPowerEU zobowiązała się do zakończenia zależności energetycznej od Rosji (European Commission).

Na jasnych terminach skorzystaliby zachodni dostawcy: Westinghouse, Framatome oraz europejskie moce wzbogacania powiązane z Urenco. Dostali­by kontrakty i czytelniejszy sygnał inwestycyjny. Brak decyzji UE już dziś wstrzymuje część wydatków inwestycyjnych Urenco (Reuters). Rosatom straciłby przychody, a Budapeszt część dyplomatycznej dźwigni.

Natychmiastowy, pełny zakaz byłby ryzykowny, bo niektóre reaktory nie są jeszcze gotowe do pracy na paliwie nierosyjskim. Brak zakazu utrzyma Rosatom w europejskiej infrastrukturze energetycznej na kolejną dekadę. Z dostępnych danych wynika więc rozwiązanie trzecie: wiążące terminy odejścia od rosyjskiego paliwa, dostosowane do realnej gotowości poszczególnych reaktorów, oraz zwolnienia dla tych, które rzeczywiście nie mogą przejść szybciej. Bez tego Europa będzie jednocześnie sankcjonować rosyjską energię i licencjonować rosyjską współpracę jądrową.