Rotterdam obnaża luki w sankcjach UE

Holenderscy celnicy weszli na statek kursujący regularnie między Rotterdamem a Petersburgiem i otworzyli dziesiątki kontenerów. Znaleźli szyby samochodowe, drzwi do aut, olej silnikowy i systemy filtracji powietrza. Wszystko należało do kategorii towarów objętych sankcjami, a etykiety zostały zdjęte i naklejone ponownie tak, by ukryć pochodzenie ładunku. Kapitana zatrzymano na miejscu. Potem przyszły przeszukania pod adresami w Rotterdamie i Amsterdamie (Duane Morris).

To nie są towary efektowne, lecz zwykłe części eksploatacyjne: elementy, dzięki którym działają ciężarówki, samochody i pojazdy wojskowe. Przed sankcjami europejscy producenci sprzedawali je do Rosji bez większych ograniczeń. UE zakazała eksportu do Rosji szerokiej listy produktów, obejmującej setki kategorii. Problem polega na tym, że zakaz na papierze i realne zatrzymanie towaru na granicy są dwoma różnymi mechanizmami.

Pracę wykonują trzy państwa

Egzekwowanie sankcji w UE jest niemal całkowicie zdecentralizowane. Kontrole celne prowadzą państwa członkowskie, każde według własnych procedur i z własnymi zasobami. Nie ma wspólnej bazy podejrzanych przesyłek, jednolitego standardu inspekcji ani unijnego organu ścigania odpowiedzialnego za przepływ towarów.

Polska generuje 56% wszystkich alertów Rapid Information Form, czyli unijnego systemu zgłaszania podejrzanych eksportów. To więcej niż pozostałe 26 państw członkowskich razem wzięte. Holandia i Finlandia prowadzą wyspecjalizowane postępowania karne przez dedykowane zespoły. Reszta zostaje daleko z tyłu.

Irlandia od 2022 r. przeprowadziła zero postępowań karnych dotyczących sankcji. Gdy UE zobowiązała państwa członkowskie do uznania naruszeń sankcji za przestępstwo do maja 2025 r., termin dotrzymały tylko Estonia i Finlandia. Komisja Europejska wszczęła procedury naruszeniowe wobec 18 z 27 państw członkowskich, w tym Niemiec, Francji i Hiszpanii.

Objazd, którego celnicy nie zatrzymują

Rotterdamskie zatrzymanie dotyczyło najprostszego wariantu obchodzenia sankcji: przemalowanej dokumentacji i przeetykietowanych pudeł na bezpośredniej trasie do Rosji. Trudniejszy przypadek zaczyna się tam, gdzie towar formalnie jedzie gdzie indziej.

Od 2022 r. eksport z UE towarów objętych sankcjami do kilku państw Azji Centralnej gwałtownie wzrósł. Kirgistan, Armenia i Kazachstan należą do Eurazjatyckiej Unii Gospodarczej, czyli unii celnej z Rosją. Po odprawie na jej granicy towary mogą przemieszczać się dalej bez kontroli granicznych. Badanie z Oksfordu wykazało, że skok eksportu sankcjonowanych produktów do tych krajów zaczął się w ciągu kilku dni od wejścia sankcji w życie. Sam moment wzrostu mocno wskazuje na celowe obchodzenie restrykcji, choć skala zjawiska pozostaje przedmiotem sporu, a część procentowych wzrostów wynikała z bardzo niskiej bazy wyjściowej.

UE uruchomiła narzędzie antyobchodzeniowe wobec Kirgistanu w kwietniu 2026 r., po raz pierwszy od jego przyjęcia. Cztery lata po tym, jak schemat stał się widoczny.

Luka zapisana w prawie

W Irlandii problemem jest samo prawo. Aughinish Alumina, największa rafineria tlenku glinu w Europie, należy do rosyjskiego koncernu metalurgicznego Rusal. Tlenek glinu, czyli surowiec do produkcji aluminium, trafia z Aughinish do hut Rusalu, a śledztwo prześledziło dalszy przepływ materiału do producentów rakiet balistycznych Iskander i dronów Shahed używanych przeciwko Ukrainie.

Cały łańcuch pozostaje legalny. Tlenek glinu celowo wyłączono z unijnych sankcji, ponieważ europejskie huty we Francji i Szwecji zależą od produkcji Aughinish. Irlandzki premier uznał sankcje wobec zakładu za „kontrproduktywne”.

Kapitan z Rotterdamu stanie przed prokuraturą. Właścicielom Aughinish nic nie grozi. Różnica sprowadza się do tego, że w jednym przypadku Bruksela wpisała zakaz do prawa, a w drugim zostawiła wyjątek.

Nadchodzący 21. pakiet sankcji, oczekiwany pod koniec czerwca, tego nie zmieni. Komisja Europejska już zasygnalizowała, że Aughinish zachowa wyłączenie. Propozycja pełnego zakazu świadczenia europejskich usług transportowych i ubezpieczeniowych dla rosyjskich tankowców utknęła przez sprzeciw Grecji, Cypru i Malty, których branże żeglugowe zależą od tego handlu. Gdy europejski interes gospodarczy jest wystarczająco silny, egzekwowanie sankcji kończy się tam, gdzie kończy się litera prawa.