Cosmos 2546 zakłóca europejski GPS

Około 36 000 kilometrów nad Ziemią rosyjski satelita wojskowy wysyła w dół krótki impuls radiowy. Trwa mniej niż pięć sekund. Mapa w telefonie na moment gubi pozycję. Pilot w pobliżu Warszawy widzi krótkie ostrzeżenie na ekranie w kokpicie, po czym sygnał wraca. Statek towarowy na Bałtyku przez chwilę traci płynność pracy autopilota.

Takie niewidoczne impulsy docierają nad Europę od października 2019 r. Do ubiegłego tygodnia brakowało publicznie dostępnego dowodu, skąd pochodzą. Badacze powiązali je teraz z konkretnymi rosyjskimi satelitami wojskowymi, pokazując rodzaj orbitalnego zakłócania GPS, którego europejskie instytucje bezpieczeństwa dotąd oficjalnie nie opisały.

Namierzanie błyskawicy z orbity

Badanie „Chasing Lightning” objęło siedem lat danych ze 165 stacji referencyjnych GPS należących do International GNSS Service i archiwizowanych przez NASA. Zespół kierowany przez Todda Humphreysa z University of Texas wykrył 75 odrębnych dni, w których stacje od Svalbardu przez Hiszpanię po Grenlandię rejestrowały nagłe, równoczesne spadki sygnału GPS. Każde zdarzenie trwało od trzech do pięciu sekund.

Właśnie ta równoczesność jest kluczowa. Nadajnik naziemny, nawet rosyjska instalacja z 36 antenami w Kaliningradzie, nie jest w stanie objąć tak rozległego obszaru w jednej chwili. Źródło musiało znajdować się w kosmosie.

Rozstrzygający ślad pojawił się w lutym 2026 r., gdy dwie bardzo czułe stacje śledzące w Amsterdamie i Trondheim zarejestrowały ten sam impuls. Do Norwegii dotarł on 139 mikrosekund wcześniej. Mechanizm przypomina ustalanie miejsca uderzenia pioruna na podstawie różnicy czasu, z jaką grzmot słychać w dwóch punktach. Ta różnica wyznacza w przestrzeni powierzchnię, na której musi znajdować się źródło. Po porównaniu z orbitami wszystkich śledzonych satelitów pasował tylko jeden obiekt: Cosmos 2546, rosyjski wojskowy satelita wczesnego ostrzegania (arXiv:2606.03673, Boston Globe). Zbieżność wyniosła około 200 metrów. Hiszpańska firma GMV, główny wykonawca ESA przy systemie Galileo, przeprowadziła niezależną analizę i doszła do tego samego wniosku.

Sygnał z kalendarzem

Zakłócenia osiągają maksimum przy 1 577,5 MHz, blisko cywilnej częstotliwości GPS, i mają moc wystarczającą, by równocześnie tłumić GPS, Galileo oraz chiński BeiDou, pozostawiając rosyjski GLONASS poza zakresem uderzenia. Zdarzenia kumulują się w dni robocze, w europejskich godzinach pracy. Przypadkowa awaria nie trzyma się takiego rozkładu.

Publikacja jest preprintem, a więc nie przeszła jeszcze recenzji naukowej. Autorzy zastrzegają też, że nie mogą potwierdzić zamiaru sprawców. Daty układają się jednak w trudny do zignorowania ciąg: pierwszy zarejestrowany przypadek nastąpił w październiku 2019 r., miesiąc po wyniesieniu na orbitę pierwszego operacyjnego satelity rosyjskiego systemu EKS. EKS to rosyjska sieć wczesnego ostrzegania przed atakiem rakietowym.

Dwie warstwy jednego problemu

Europejska uwaga skupiała się dotąd głównie na stałych zakłóceniach naziemnych z obwodu kaliningradzkiego. To one potrafią przez wiele godzin zmieniać kurs dronów i destabilizować żeglugę. Impulsy orbitalne są innym narzędziem: krótszym, szerzej rozlanym i trudniejszym do neutralizacji.

5 czerwca ukraiński dron morski stracił łączność z operatorami i samozniszczył się w porcie Konstanca w Rumunii po długotrwałych zakłóceniach GPS. Platformy monitoringu oparte na otwartych źródłach mierzyły w poprzednich godzinach zakłócenia na poziomie 200% wartości bazowej. Taki ciągły efekt daje infrastruktura naziemna.

Pięciosekundowe impulsy z satelity nie powodują z zasady katastrof dronów. Ich skutek jest mniej widowiskowy, ale systemowo ważny: podważają wiarygodność nawigacji na obszarze całego kontynentu w tym samym momencie. Dane EUROCONTROL z sierpnia 2024 r. wskazywały, że zakłóceń GPS doświadczało około 1 500 lotów dziennie. Sama Finlandia zgłosiła 1 200 incydentów w ciągu roku, wobec 239 rok wcześniej. Samoloty radzą sobie dzięki nawigacji inercyjnej, która oblicza położenie bez sygnału satelitarnego. Problem polega na czym innym: powtarzalne, trudne do jednoznacznego udowodnienia osłabianie sygnału uderza w zaufanie do systemów, na których opierają się synchronizacja czasu, logistyka i transport.

Dziewięć lat bez tarczy

Główne europejskie zabezpieczenie, protokół uwierzytelniania OSNMA w systemie Galileo, uruchomiono w lipcu 2025 r. Sprawdza on, czy sygnał nawigacyjny pochodzi z prawdziwego satelity, a nie z naziemnego nadajnika podszywającego się pod system. W tym przypadku OSNMA nie rozwiązuje problemu, bo chroni przed spoofingiem, czyli fałszywym sygnałem, a nie przed jammingiem, czyli tłumieniem sygnału.

Techniczną odpowiedzią ma być Céleste, planowana konstelacja na niskiej orbicie, nadająca silniejsze sygnały trudniejsze do zagłuszenia. ESA wyniosła dwa demonstratory w marcu 2026 r.; pierwszy sygnał nawigacyjny wysłały 8 kwietnia. Pełna konstelacja ma być gotowa około 2035 r..

Europa ma więc około dziewięciu lat luki bez skutecznej osłony przed zakłócaniem z orbity. Wielka Brytania i Francja wdrażają eLoran, naziemny system zapasowy dużej mocy, odporny na zakłócenia z przestrzeni kosmicznej, ale reszta kontynentu nie ma twardego harmonogramu. Rosja, pytana o zarzuty, zażądała od Europy „przedstawienia choćby jakichś dowodów”. Badacze właśnie je pokazali. Teraz znaczenie ma to, czy Europa potraktuje sprawę jako ciekawostkę naukową, czy jako awarię infrastruktury krytycznej.