Rosyjski dron trafił w Czarnobyl

7 czerwca o godz. 2.10 rosyjski dron Shahed uderzył w budynek przyjęć Centralnego Magazynu Wypalonego Paliwa Jądrowego Ukrainy, położonego w czarnobylskiej strefie wykluczenia. To tam trafia zużyte paliwo z ukraińskich reaktorów. Do uwolnienia promieniowania nie doszło. Niewielki pożar ugaszono w ciągu godziny. Szef MAEA Rafael Grossi ocenił atak jako „głęboko niepokojący”, zwracając uwagę, że materiał jądrowy znajdował się „zaledwie kilka metrów od zaatakowanego budynku” (Infobae). Polska poderwała myśliwce, a wojsko potraktowało incydent jako realne zagrożenie. Problem w tym, że prawo humanitarne w obecnym brzmieniu nie daje takiemu obiektowi szczególnej ochrony.

Czego dron nie trafił

Uderzenie przyjął budynek logistyczny, przez który kontenery z paliwem przechodzą przed przeniesieniem do właściwych magazynów. Energoatom, ukraiński operator jądrowy, potwierdził, że w chwili ataku nie było tam wypalonego paliwa. Polskie czujniki radiacyjne nie odnotowały zmian tła. Nikt z pracowników nie został ranny.

Nadal nie wiadomo jednak, jak blisko wybuch nastąpił od składowanego materiału jądrowego. Grossi mówił o „metrach”, ale nie opublikowano niezależnego pomiaru. MAEA wysłała na miejsce zespół inspekcyjny. Do 8 czerwca jego ustalenia nie były jeszcze publiczne. Różnica między detonacją pięć metrów a sto metrów od szczelnych pojemników z wypalonym paliwem całkowicie zmienia ocenę ryzyka. Tę kwestię mogą rozstrzygnąć tylko inspektorzy.

Luka prawna uśpiona od 1977 r.

Międzynarodowe prawo humanitarne ma jeden przepis odnoszący się wprost do ochrony obiektów jądrowych podczas wojny: artykuł 56 I protokołu dodatkowego do konwencji genewskich, czyli traktatu z 1977 r. regulującego sposób prowadzenia działań zbrojnych. Chroni on „elektrownie jądrowe” przed atakiem. Magazyn wypalonego paliwa nie wytwarza energii elektrycznej. Literalnie nie mieści się więc w zakresie artykułu 56.

Drugi istotny akt, Konwencja o ochronie fizycznej materiałów jądrowych, wyłącza z kolei sytuacje konfliktu zbrojnego.

Poza pracującymi reaktorami cały cykl paliwa jądrowego pozostaje więc bez szczególnej ochrony wojennej. Zakłady wzbogacania, reaktory badawcze, magazyny wypalonego paliwa: żaden z tych obiektów nie ma wiążącej tarczy prawnej na czas wojny. Ta luka wykracza poza Ukrainę. Państwa UE mają własne magazyny wypalonego paliwa, zakłady przerobu i reaktory badawcze. Jeżeli uderzenie w obiekt jądrowy inny niż elektrownia nie jest objęte szczególnym zakazem, powstaje precedens na przyszłe konflikty.

Artykuł 56 ust. 6 zobowiązuje państwa do zawierania dalszych porozumień, które zapewniłyby dodatkową ochronę instalacjom zawierającym materiał jądrowy. Ten zapis pozostaje martwy od wejścia traktatu w życie. Nie sięgnęło po niego ani żadne państwo, ani instytucja UE, ani organizacja międzynarodowa.

Presja na zmianę rośnie. 8 maja dron rozbił się w czarnobylskiej strefie wykluczenia, wywołując duży pożar lasu. Teraz inny dron eksplodował już wewnątrz kompleksu magazynowania wypalonego paliwa. Każdy kolejny incydent przesuwa granicę bliżej materiału jądrowego.

Co może MAEA, a czego nie może

Atak nastąpił dzień przed posiedzeniem Rady Gubernatorów MAEA, 35-osobowego organu decyzyjnego agencji, w Wiedniu. Ukraina wystąpiła o wpisanie incydentu do porządku obrad.

Możliwości Rady są jednak ograniczone konstrukcją samego systemu. MAEA nie nakłada sankcji. Może dokumentować, potępiać i kierować sprawy do Rady Bezpieczeństwa ONZ, gdzie Rosja ma prawo weta. „Siedem niezbędnych filarów bezpieczeństwa jądrowego”, ramy przedstawione przez Grossiego w 2022 r. dla ochrony obiektów jądrowych w czasie konfliktu, ma znaczenie polityczne i eksperckie, ale nie tworzy normy prawnej.

Reakcja Polski pokazała jeszcze jedną lukę: sposób, w jaki europejskie systemy odczytują takie zdarzenia. Polskie siły zbrojne uznały uderzenie za potencjalne zagrożenie wojskowe i poderwały samoloty. Unijne transgraniczne systemy alarmowania jądrowego, zbudowane po katastrofie czarnobylskiej z 1986 r., uruchamiają się jednak wtedy, gdy rosną wskazania promieniowania. Te pozostały w normie. System zadziałał zgodnie z projektem. Tyle że projekt nie przewidywał scenariusza, w którym broń eksploduje wewnątrz kompleksu z materiałami jądrowymi, ale nie powoduje skażenia.

Raport inspektorów MAEA może wymusić tę dyskusję. Europejska infrastruktura reagowania jądrowego zakłada, że niebezpieczeństwo i promieniowanie są praktycznie tym samym. Dron, który spada kilka metrów od wypalonego paliwa bez uwolnienia radiacji, trafia w kategorię, której system nie rozpoznaje.

Wynik posiedzenia Rady Gubernatorów nie jest jeszcze publiczny. Żadne państwo UE nie zasygnalizowało gotowości do uruchomienia artykułu 56 ust. 6. Klauzula wzywająca do szerszej ochrony obiektów jądrowych istnieje od 1977 r. Dotąd żaden rząd z niej nie skorzystał.