Rosyjska fregata osłania tankowiec

30 czerwca rosyjska fregata weszła między obserwatorów na Bałtyku a Kira K, tankowiec objęty sankcjami, podał t-online. Nie padły strzały, nikogo nie abordażowano. Wystarczyło, że okręt wojenny zasłonił statek przewożący ładunek związany z rosyjskim handlem omijającym sankcje. Sygnał był prosty: sama obserwacja „floty cieni” może zostać zamieniona w ryzyko wojskowe.

Monitoring nie jest egzekwowaniem prawa

Wokół rosyjskich tankowców omijających sankcje Europa zbudowała rozbudowany system obserwacji. NATO prowadzi na Bałtyku patrole Baltic Sentry. UE wpisała setki jednostek „floty cieni” na listy sankcyjne w kolejnych pakietach (S&P Global). Tyle że wpisanie statku na listę jest administracyjnie najłatwiejszą częścią operacji. Ani UE, ani NATO jako takie nie mają uprawnienia, by zatrzymać, przeszukać lub przejąć tankowiec. Takie kompetencje należą do państw nadbrzeżnych i zależą od tego, przez jakie wody statek przepływa.

Egzekwowanie prawa na morzu działa jak drabina. Na najniższych szczeblach są działania mało konfliktowe: śledzenie radarowe, monitoring AIS, czyli automatycznego systemu identyfikacji, przez który statki nadają swoją pozycję (IMO), wezwania radiowe, dokumentacja fotograficzna.

Najtrudniejszy szczebel to abordaż. Zgodnie z Konwencją Narodów Zjednoczonych o prawie morza statek na wodach międzynarodowych podlega państwu bandery. Omijanie sankcji nie należy do wąskiego katalogu przesłanek, które pozwalają obcemu państwu wejść na pokład na pełnym morzu (UNCLOS Part VII). Na wodach terytorialnych państwo nadbrzeżne ma więcej narzędzi, ale obcym statkom przysługuje prawo „nieszkodliwego przepływu”, które ogranicza możliwość ingerencji. Sankcje UE mogą zakazać Europejczykom obsługi tego handlu. Nie tworzą jednak unijnej straży przybrzeżnej (Regulation 833/2014).

Pojawienie się rosyjskiego okrętu wojennego tę drabinę praktycznie składa. Okręty wojenne korzystają w prawie międzynarodowym z immunitetu suwerennego. Każda fizyczna konfrontacja może wtedy stać się incydentem użycia siły, ocenianym już w logice Karty Narodów Zjednoczonych (pełny tekst UNCLOS). Rosja nie musi strzelać. Wystarczy, że się pojawi.

Trzy wybrzeża, ta sama bariera w trzech wariantach

Najdalej w egzekwowaniu przepisów poszła Szwecja. Jej straż przybrzeżna wchodziła na podejrzane jednostki na szwedzkich wodach terytorialnych, a większe statki wyposażyła w karabiny maszynowe w odpowiedzi na rosnące napięcie na Bałtyku (Straits Times). Szwedzki model działa jednak dlatego, że operacje odbywają się na wodach Szwecji i poza bezpośrednią presją rosyjskiej marynarki.

Finlandia obserwuje ruch w Zatoce Fińskiej przez radary, kamery i stałe patrole. Fińscy eksperci prawa morskiego mówią wprost: jeżeli jednostka pozostaje poza wodami terytorialnymi, możliwości ograniczenia jej ruchu są „bardzo ograniczone” (Yle). Dania śledzi rosyjskie statki w cieśninach duńskich, ale nie może po prostu zatrzymać tranzytu, bo Konwencja o prawie morza chroni tam prawo przejścia tranzytowego przed zawieszeniem (UNCLOS Part III).

Najczytelniej wymiar odstraszania odczytuje Litwa. Rosyjska cywilna jednostka Marshal Vasilevsky, zaopatrująca Kaliningrad w LNG, została sfotografowana na Bałtyku z ciężkimi karabinami maszynowymi na pokładzie (lrytas.lt). Litewscy analitycy traktują tę broń jako presję psychologiczną wymierzoną w potencjalne inspekcje (LRT). Karabiny mówią to samo, co fregata przy Kira K: zanim wejdziesz na pokład, policz koszt eskalacji.

Narzędzia skuteczniejsze od abordażu

Najmocniejsze instrumenty UE działają nie na morzu, lecz na lądzie. Odmowa ubezpieczeń, zakazy zawijania do portów, ograniczenia usług i kontrola rzeczywistych właścicieli mogą dusić „flotę cieni” bez wysyłania kogokolwiek na pokład (Rada UE). Najostrzejszy wariant tej strategii, czyli pełny zakaz świadczenia usług morskich, napotyka jednak opór państw członkowskich, których sektory żeglugowe poniosłyby część kosztów.

Sam incydent wokół Kira K nadal nie jest w pełni udokumentowany. Nie wiadomo dokładnie, w jakiej strefie morskiej doszło do zdarzenia, jaki mandat mieli obserwatorzy i czy rosyjski okręt aktywnie ich blokował, czy tylko im towarzyszył. Widać natomiast kalkulację Moskwy. Rosja nie musi uniemożliwić każdej inspekcji. Wystarczy, że następny dowódca straży przybrzeżnej zacznie się zastanawiać, czy abordaż tankowca nie stał się właśnie incydentem morskim z udziałem okrętu wojennego.