Serbska rafineria czeka na USA

Serbski system paliwowy nie zatrzymał się pod koniec sierpnia nie dlatego, że problem został rozwiązany, lecz dlatego, że amerykańskie OFAC ponownie przesunęło termin. Biuro sankcyjne Departamentu Skarbu USA przedłużyło 28-29 sierpnia trzy odrębne zgody: dla działania NIS, dla transportu ropy przez Chorwację oraz dla rozmów węgierskiego MOL z Gazprom Nieftem o przejęciu większościowego pakietu. Wszystkie wygasają 30 września (NIS, N1, Portfolio).

W debacie regionalnej często sprowadza się to do jednej informacji: Amerykanie dali więcej czasu. W praktyce chodzi o trzy różne instrumenty prawne. Każdy zabezpiecza inny element łańcucha, a awaria któregokolwiek z nich uderzyłaby w inne miejsce systemu.

Trzy zgody, trzy punkty nacisku

Pierwsza licencja pozwala NIS, narodowej spółce naftowej Serbii, wykonywać podstawowe operacje: importować ropę, przerabiać ją w rafinerii w Pančevie pod Belgradem, sprzedawać paliwa, wypłacać pensje i rozliczać transakcje. NIS pozostaje kontrolowany przez Gazprom Nieft, rosyjskiego producenta ropy powiązanego z państwem. To właśnie rosyjska własność uruchamia problem sankcyjny. Banki, ubezpieczyciele i firmy transportowe unikają podmiotów objętych restrykcjami, bo obsługa ich pieniędzy może oznaczać utratę dostępu do amerykańskiego systemu finansowego. Bez licencji nikt nie chciałby przetwarzać płatności NIS, a rafineria stanęłaby nie z powodu braku ropy, lecz z powodu braku obsługi finansowej (NIS, NIS).

Druga zgoda dotyczy JANAF, kontrolowanego przez państwo chorwackiego operatora rurociągu adriatyckiego. To on fizycznie dostarcza ropę z portu w Omišalju do Pančeva. Licencja JANAF jest węższa: obejmuje działania „zwyczajowe i konieczne” do transportu ropy na podstawie istniejącej umowy z NIS (Index.hr). Gdy poprzednia zgoda wygasła pod koniec 2025 r., transport został zablokowany na kilka tygodni (Bloomberg Adria).

Trzecia licencja pozwala MOL, węgierskiej grupie naftowej, dalej negocjować z Gazprom Nieftem zakup kontrolowanego przez Rosjan pakietu 56,15% akcji NIS. To zgoda na rozmowy, nie na transakcję (Telex, Portfolio). W czerwcu MOL i Serbia podpisały warunkową umowę akcjonariuszy. Belgrad miałby zwiększyć swój udział o 5 pkt proc. i uzyskać prawo blokowania najważniejszych decyzji korporacyjnych (Caliber, Telex). Dopóki OFAC nie zatwierdzi samej sprzedaży, akcje nie zmienią właściciela. Rachunek interesów jest czytelny: MOL zyskuje większą skalę w regionalnym rafinowaniu i sprzedaży detalicznej, a Serbia dostaje właściciela spoza Rosji, zachowując wpływ na spółkę.

Serbia potrzebuje paliwa, Chorwacja przychodów

Dla Serbii stawka jest materialna. Pančevo pokrywa około 80% krajowego popytu na paliwa, a ropa trafia tam głównie trasą JANAF (Index.hr). W 2025 r. NIS sprzedał 3,023 mln ton produktów naftowych, a w pierwszym półroczu 2026 r. wypracował 9,8 mld dinarów zysku netto (NIS IR, NIS IR). Serbska minister energii Dubravka Đedović Handanović mówiła, że rozmowy MOL z Gazprom Nieftem są w „końcowej fazie” (Biznis.rs). Podobne zapewnienia z Belgradu pojawiały się już wcześniej. Jednocześnie rząd wprowadził tymczasowy zakaz eksportu produktów naftowych do 30 września, co pokazuje, że władze zarządzają krajową podażą, czekając na rozstrzygnięcie sankcyjne (Newsmax Balkans).

Chorwacki interes krótkoterminowy jest równie prosty. Według publicznego nadawcy HRT kontrakt z NIS odpowiada za ponad jedną trzecią przychodów JANAF (HRT). Premier Andrej Plenković stwierdził, że domknięcie transakcji MOL-NIS byłoby „dobre dla JANAF”, bo usunęłoby źródło ryzyka sankcyjnego (N1 Croatia). W dłuższym horyzoncie układ jest mniej wygodny dla Zagrzebia. JANAF zarabia, bo jest trasą. Sieć rafineryjna kontrolowana przez MOL, obejmująca już chorwacką INA i słowacki Slovnaft, mogłaby z czasem dać Węgrom i Serbii argument za budową alternatywnego rurociągu. Wtedy chorwacka pozycja kraju tranzytowego byłaby słabsza (Večernji list).

Ciągłość bez rozwiązania

Historia przedłużeń mówi więcej niż komunikaty. NIS dostawał kolejne licencje: najpierw do 20 marca, potem do 31 lipca, teraz do 30 września. Każda z nich utrzymuje dostępność paliw i pozwala wypłacać wynagrodzenia, ale żadna nie przybliża automatycznie Gazprom Nieftu do oddania kontroli ani nie rozwiązuje pytania, którędy płyną pieniądze.

Serbski przypadek przypomina bułgarski: czasowe licencje mogą miesiącami utrzymywać sankcjonowane rafinerie przy życiu, nie rozstrzygając własności aktywów. Kupują ciągłość operacyjną, nie zmianę właścicielską. O tym, czy zgoda na rozmowy stanie się zamkniętą transakcją, zdecydują MOL i OFAC. Do tego czasu serbski system paliwowy będzie działał na odnawialnym amerykańskim pozwoleniu, liczonym z miesiąca na miesiąc.